Görünmez Zincirler ve Zihinsel Ele Geçirme Yöntemi

Egemen güçlerin kitleleri denetim altında tutmak için başvurduğu araçlar, kaba kuvvetin yetersiz kaldığı alanlarda kültürel ve algısal boyutlar kazanır. Düşüncenin, algının, duygunun ve alışkanlıkların biçimlendirilmesi, fiziki işgal hareketlerinden çok daha kalıcı ve sürdürülebilir sonuçlar doğurmaktadır. Bu bağlamda zihinsel tutsaklık, bireyin kendi otantik kültürel kimlik varlığını, tarihsel hafızasını ve eleştirel düşünme yetisini kaybetmesiyle başlar. Zihni ele geçirilen birey, egemen söylemin ve dışarıdan kurgulanan gelecek tasarımlarının gönüllü bir uygulayıcısına dönüşmektedir. Bu durum, özgürlük arayışının en temel dinamiği olan "esaretin farkında olma" bilincini ortadan kaldırdığı için en tehlikeli tahakküm biçimi şeklinde modern “kültürel köleleşme” olarak karşımıza çıkmaktadır.

 Toplumsal yapıların yönlendirilmesi ve bağımlı kılınması süreçlerinde en etkili yöntem, bireylerin zor kullanılarak bastırılması değil, kendi rızalarıyla hegemonik değerleri benimsemelerinin sağlanmasıdır. Zorlama merkezli iktidar biçimleri direnç ve başkaldırı doğururken; algı, değer yargıları ve estetize edilmiş normlar üzerinden kurulan tahakküm biçimleri, bireyde yapay bir özgürlük hissi uyandırır.

Tarihsel süreçte bedensel köleleştirme biçimleri yerini zihinsel illüzyonlara bırakmıştır. Bireyin kendi iradesiyle düşündüğünü, seçtiğini ve yaşadığını varsaydığı fakat aslında önceden kurgulanmış bir çerçeve içinde hareket ettiği bu durum, "zihinsel ele geçirme" ve “kültürel köleleşme” olarak tanımlanabilir. Bu yöntemin en temel dayanağı, toplumun tarihsel tecrübelerini, kültürel kodlarını ve kolektif hafızasını zayıflatarak onu geçmişinden koparmaktır. Kültür ve sanat, tam da bu noktada yalnızca estetik bir haz alanı değil, aynı zamanda toplumların zihinsel haritalarını yeniden çizen stratejik birer parametreye dönüşmektedir.

 Hegemonya, Kültür Endüstrisi ve Estetik Tahakküm

Gramsci,(1971) Adorno, T. W., ve Horkheimer, M. (2002).  Said, E. W. (1993). Yaklaşımları sanat ve kültürün modern toplumlarda egemen güçlerin iktidarını meşrulaştıran ve sürdüren temel bir araç olduğunu gösterir. Gramsci, kültürel hegemonyanın eğitim, din ve sanat aracılığıyla toplumda rıza üreterek egemen sınıfın değerlerini evrensel ve kaçınılmaz kıldığını savunurken; Adorno ve Horkheimer, kültür endüstrisinin sanatı standartlaştırıp kitleleri pasif tüketicilere dönüştürerek eleştirel düşünceyi yok ettiğini ve zihinsel homojenleşmeyi sağladığını belirtir. Said ise bu zihinsel iktidar alanını küresel boyuta taşıyarak, Batı'nın edebi ve sanatsal üretimler vasıtasıyla kendisini rasyonel ve estetik açıdan üstün konumlandırırken Doğu'yu ötekileştirip zihinsel bir emperyalizm kurduğunu ortaya koyar.

Türkiye'de Modernleşme, Batı Sanatları ve Kültürel Tahakküm Taklitçilik ile Çağdaşlaşma Arasındaki Çizgi

Türkiye’nin Tanzimat’tan bu yana tecrübe ettiği modernleşme süreci; Doğu ve Batı, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet miraslarının kesişiminde şekillenirken, özgün bir sentez oluşturmak yerine zaman zaman biçimsel bir taklitçiliğe dönüşme riskiyle karşı karşıya kalmıştır. Ziya Gökalp (1923/2018), bu sorunu aşmak amacıyla bilim ve teknolojinin (medeniyet) Batı’dan alınmasını, milli değer ve ahlakın (hars) ise korunması gerektiğini savunmuştur. Ancak uygulamada Batılı yaşam tarzı ve sanat biçimleri gelişmişliğin yegâne ölçütü olarak konumlandırılmış, bu durum yerel değerlerin küçümsenmesine ve toplumda self-oryantalist eğilimlerin belirmesine yol açmıştır.

Cemil Meriç (1974/2021) ve Erol Güngör (1980/2017) ise bu zihinsel kırılmanın aydınlar ve toplumsal kimlik üzerindeki tahribatına dikkat çekmişlerdir. Meriç, kendi köklerine yabancılaşan aydının Batı'nın estetik ve kavramsal kalıplarını edilgen bir biçimde benimsediğini ve kendi medeniyet dilini unutan bir toplumun başkasının söylemlerinin nesnesi olmaya mahkûm kalacağını ifade etmiştir. Benzer şekilde Güngör, özden kopuk bir taklitçiliğin toplumsal kimlikte yarattığı tahribata değinerek, köksüz bir evrensellik arayışının kimliksizleşmeyle sonuçlanacağını vurgulamıştır. Kültürel tahakkümün tarihsel gelişimi; değerlerin entelektüellerce evrenselleştirilmesi, kültür endüstrisiyle standartlaştırılması ve toplumların kendi birikimlerini küçümseyerek yabancı kanonlara yönelmesi şeklinde gerçekleşmektedir.

Bu tarihsel ve zihinsel dönüşüm parametrelerinin somutlaştığı alanların başında Batı sanat formları (resim, tiyatro, opera) gelmiş; Doğu’nun estetik kodları "çağdışı" görülürken Batılı kalıplar biricik medeniyet ölçütü kabul edilmiştir. Türkiye’nin görsel sanatlar tecrübesinde de Osmanlı’nın son dönemindeki resim dersleriyle başlayıp Sanayi-i Nefise Mektebi ve ardından 1914 Kuşağı, D Grubu gibi topluluklarla devam eden süreçte Avrupa merkezli akımlar (Empresyonizm, Kübizm) takip edilmiştir. Batı tekniğini öğrenmek evrensel sanat diliyle temas açısından kritik bir aşama olsa da sürecin kendi öz kültürel ve görsel birikiminden kopuk yürütülmesi nesiller boyu süren bir kimlik ikilemini beraberinde getirmiştir.

 Müzik, Sahne Sanatları ve Zihinsel Dönüşüm

Müzik, opera, bale ve tiyatro gibi sanat disiplinleri, belirli bir estetik değer taşımanın ötesinde, toplumların duygu dünyasını, zaman algısını ve sembolik evrenini biçimlendirir. Batı klasisizminin ve estetik formlarının "tek geçerli evrensel norm" olarak sunulması, yerel müzik ve sahne geleneklerinin marjinalleştirilmesine yol açabilmektedir.

Aynı müziği dinleyen, aynı estetik kalıpları kutsayan ve aynı sanatsal dili tüketen toplumlarda; yerel hafıza çözülmeye uğrar. Bu durum, sanatın doğrudan bir zihinsel dönüşüm parametresi olarak kullanılması anlamına gelir. Buradaki kritik nokta, Batı sanatına karşı çıkmak veya onu reddetmek değil; onu dünyayı anlamanın araçlarından biri olarak görürken, kendi kültürel birikimini ve estetik dilini merkezden çıkarmamak olmalıdır. Kendi “Öz Sanatını” zihinsel hafızasına alan ve hayata aktarabilen sistemin zamanı çoktan gelmiş hatta geçmiş te olabilir.

Kültürel Hafızanın Muhafazası ve Üniversitelerin Rolü: Aklın ve Düşüncenin Özgürleştiği Merkezler Olarak Üniversiteler

Bilginin katlanarak büyüdüğü ve aynı zamanda dezenformasyonun bir silah haline geldiği çağımızda, eğitim kurumlarının ve üniversitelerin işlevi köklü bir biçimde değişmiştir. Üniversiteler yalnızca meslek kazandıran veya diploma dağıtan teknik merkezler olamaz. Üniversitelerin temel misyonu:

ü  Eleştirel düşünceyi geliştirmek,

ü  Şüphe etmek, sorgulamak ve hakikati araştırmak,

ü  Bilginin doğruluğunu sınama becerisi kazandırmak,

ü  Manipülasyonları ve örtük kültürel tahakküm mekanizmalarını fark ettirmektir.

Yerel Köklerden Evrensel Bilim ve Sanata

Toplumsal hafızasını kaybeden bir toplumun geleceğe yön vermesi mümkün değildir. Köklerini bilen bir insan, geleceğe çok daha sağlam adımlarla ilerler. Bu bağlamda, özgün bir sentez inşa edilmelidir:

ü  Kültürel Derinlik ve Sentez: Yunus Emre'nin insan sevgisini, Mevlâna’nın hoşgörüsünü ve Hacı Bektaş Veli’nin hikmetini özümsemiş bir genç; Isaac Newton’ın veya Albert Einstein’ın fizik teorilerini çok daha derin bir felsefi kavrayışla analiz edebilir.

ü  Tarihsel Süreklilik: İbn-i Sina’yı, Biruni’yi ve Ali Kuşçu’yu kendi medeniyet mirası içinde konumlandırabilen bir öğrenci, Batı merkezli bilim tarihini körü körüne kutsamak yerine, bilimin insanlığın ortak mirası olduğunu kavrar.

Amaç geçmişe takılı kalmak veya geçmişi romantik bir biçimde kutsamak değildir; aksine, geçmişten güç alarak geleceğin öznesi olmaktır.

Özetle: Bir toplumu pasivize etmenin ve özgünlüğünü elinden almanın en kestirme yolu, zihinsel evrenini ve kültürel hafızasını ele geçirmektir. Tarihsel süreçte açık baskı araçlarıyla yürütülen bu mücadele, bugün Batı merkezli estetik formların evrensel norm gibi sunulması ve dijital algoritmaların yarattığı görünmez zincirler aracılığıyla sürdürülmektedir.

Türkiye gibi köklü bir medeniyet birikimine sahip ülkelerin bu kültürel tahakküm karşısındaki en büyük güvencesi, kendi tarihsel ve kültürel hafızasına sahip çıkmasıdır. Çağdaşlaşmak, kendi değerlerini aşağılayarak başkalarını taklit etmek değil; kendi köklerinden aldığı özgüvenle evrensel bilime, sanata ve teknolojiye katkı sunmaktır. Bu süreçte üniversitelere düşen görev, gençleri kendi kültüründen koparmadan dünyaya açmak; onları sadece bilginin tüketicisi değil, çağın ve geleceğin kurucu öznesi haline getirmektir.

 Kaynakça

Adorno, T. W., ve Horkheimer, M. (2002). Dialectic of enlightenment: Philosophical fragments (E. Jephcott, Çev.). Stanford University Press.

Aytmatov, C. (1980). Gün olur asra bedel (M. K. Özgül, Çev.). Ötüken Neşriyat.

Gökalp, Z. (1923). Türkçülüğün esasları. Matbaa-i Âmire.

Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare ve G. N. Smith, Çev. ve Der.). International Publishers.

Güngör, E. (1980). Kültür değişmesi ve milliyetçilik. Ötüken Neşriyat.

Meriç, C. (1974). Bu ülke. Ötüken Neşriyat.

Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. PublicAffairs.

Said, E. W. (1993). Culture and imperialism. Knopf.

Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”