Değerli okuyucular,

Bazen bir ülkenin geleceğine ilişkin en önemli tartışmalar, bir okulun kapısında başlar. O kapının önünde bir çocuk, sırtında çantası, gözlerinde öğrenme heyecanı ve zihninde geleceğe dair hayalleriyle duruyorsa, orada yalnızca bir kıyafet meselesi yoktur. Orada eğitim hakkı, insan onuru, vicdan özgürlüğü ve devletin birey karşısındaki sorumluluğu vardır.

Azerbaycan’da devlet okullarında başörtüsü takan kız öğrencilerin derslere alınmadığına ilişkin haberler, işte böyle bir tartışmayı gündeme taşıyor. Ekim 2026 itibarıyla kamuoyuna yansıyan gelişmeler, okul kıyafetleri ve laiklik ilkesi çerçevesinde yürütülen düzenlemelerin nasıl uygulandığı sorusunu öne çıkarıyor. Paylaşılan bilgilere göre, 21 Eylül 2026 tarihli 309 sayılı Bakanlar Kurulu kararı sonrasında bazı öğrencilerin ve öğretmenlerin başörtüsü nedeniyle okullara alınmadığına ilişkin bildirimler gündeme gelmiştir.

Reuters'ın 13 Ekim 2026 tarihli haberinde de kıyafet kurallarına yönelik protestoların yaşandığı ve Azerbaycan İçişleri Bakanlığının kamu düzenini bozduğu gerekçesiyle 37 kişinin gözaltına alındığını açıkladığı aktarılmaktadır.

Burada asıl üzerinde durmamız gereken mesele, bir kıyafetin biçiminden çok daha derindir: Bir çocuk, başını örttüğü için eğitim hakkından mahrum bırakılabilir mi?

Bu soruyu sorarken ne laiklik ilkesini göz ardı edebiliriz ne de inanç özgürlüğünü. Ne çocukların aile baskısı altında kalmasını savunabiliriz ne de onları inançları veya kişisel tercihleri nedeniyle eğitimden uzaklaştıran uygulamaları peşinen meşru kabul edebiliriz. Çünkü meseleye hangi pencereden bakarsak bakalım, merkezde çocuk ve onun geleceği bulunmalıdır.

Laiklik, inancı ortadan kaldırmak değildir

Laiklik, devletin herhangi bir dini bütün topluma zorla benimsetmemesini, kamu hizmetlerini belirli bir dinin kurallarına göre yürütmemesini ve farklı inançlar karşısında tarafsız kalmasını amaçlar. Ancak devletin tarafsızlığı ile bireyin inancını görünür biçimde yaşaması aynı şey değildir.

Bir öğrencinin başörtüsü takması, tek başına onun laik eğitim sistemine uyum sağlayamayacağı anlamına gelmez. Aynı şekilde başörtüsü takmayan bir öğrencinin de inançsız veya belirli bir dünya görüşüne bağlı olduğu sonucuna varılamaz. İnsanların kıyafetlerinden hareketle inançları, düşünceleri ve karakterleri hakkında kesin hükümler vermek, toplumsal hayatın karmaşıklığını basitleştirmek olur.

Elbette okullarda ortak kıyafet kuralları belirlenebilir. Bu kuralların amacı eğitim ortamında düzeni, eşitliği ve güvenliği sağlamak olabilir. Fakat her kuralın gerekçesi açık, uygulaması öngörülebilir ve sonuçları ölçülü olmalıdır.

Başörtüsünün hangi somut gerekçeyle okul kıyafetine aykırı sayıldığı açıklanmalı; aynı eğitim düzenini, öğrenciyi okuldan uzaklaştırmadan koruyabilecek seçenekler değerlendirilmelidir.

Laiklik, dinî inancı olan öğrenciyi eğitim ortamının dışına itmenin otomatik gerekçesi hâline gelmemelidir. Çünkü devletin tarafsızlığı, vatandaşların birbirine benzemesini sağlamakla değil, farklılıklar karşısında adil davranmakla ölçülür.

Bir kız çocuğunun eğitim hakkı, kıyafet tartışmasına kurban edilemez

Eğitim, devletin vatandaşlarına lütfettiği bir ayrıcalık değil, korunması gereken temel bir haktır. Çocuklar okula yalnızca ders öğrenmek için gitmezler; düşünmeyi, sorgulamayı, birlikte yaşamayı, farklı görüşleri anlamayı ve kendi geleceklerini kurmayı da orada öğrenirler.

Bir kız çocuğunun başörtüsü nedeniyle sınıfa alınmaması, yalnızca o günkü derslerinden geri kalması demek değildir. Bu durum, çocuğun arkadaşlarından uzaklaşmasına, akademik başarısının olumsuz etkilenmesine ve kendisini toplumun dışında hissetmesine de yol açabilir.

Daha da önemlisi, çocuk eğitimine devam edebilmek için inancıyla veya ailesinin değerleriyle çatışan bir seçim yapmaya zorlanabilir. Böyle bir durumda okul, özgürleşmenin ve gelişmenin mekânı olmaktan çıkarak çocuğun önüne yeni bir engel koymuş olur.

Burada devletin temel sorumluluğu açıktır: Eğitim ortamının düzenini korurken öğrencinin eğitim hakkını da güvence altına almak.

Kıyafet kurallarına ilişkin bir anlaşmazlık, mümkün olan her durumda öğrenciyi eğitimden uzaklaştırmadan çözülmelidir. Çünkü kaybedilen yalnızca birkaç ders saati değildir; bazen çocuğun okula duyduğu güven, kendisine ilişkin algısı ve geleceğe dair umudu da zarar görebilir.

Bir devlet, okul kıyafetini düzenleyebilir. Ancak bu düzenlemenin çocukların eğitim hayatını kesintiye uğratmaması için gerekli tedbirleri almak da devletin sorumluluğudur.

İnanç özgürlüğüne dinî açıdan bakmak

İnanç ve vicdan özgürlüğü, yalnızca modern hukuk sistemlerinin üzerinde durduğu bir konu değildir. İslam'ın temel kaynaklarında da insanın inancı, iradesi ve sorumluluğu üzerinde önemle durulur.

Kur'an-ı Kerim'de Bakara suresinin 256. ayetinde, “Dinde zorlama yoktur” buyurulur. Bu ilke, inanç alanında zorlamanın sınırlarını düşünmemiz bakımından son derece önemlidir.

Buradan hareketle iki hususu birbirinden ayırmalıyız. Birincisi, bir insanın dinî inancını ve bu inanç doğrultusundaki tercihlerini baskı altında kalmadan yaşayabilmesidir. İkincisi ise herhangi bir insanın, özellikle de bir çocuğun, belirli bir dinî davranışa zorlanmamasıdır.

Başörtüsü takan bir kız çocuğunun inancına saygı gösterilmesi ne kadar önemliyse, başörtüsü takmak istemeyen bir çocuğun iradesine saygı gösterilmesi de o kadar önemlidir. Özgürlük, yalnızca bir tercihi yapabilmek değil, o tercihi yapmaya veya yapmamaya zorlanmamaktır.

İslam'ın insan onuruna ilişkin yaklaşımı da bu konuda bize yol gösterir. İsra suresinin 70. ayetinde insanın değerli kılındığı ifade edilir. İnsan onurunu esas alan bir yaklaşım, çocukları inançları nedeniyle aşağılamayı, dışlamayı veya eğitimden uzaklaştırmayı doğru bir çözüm olarak göremez.

Peygamber Efendimizin (s.a.v.) merhameti, çocuklara şefkati ve insanlara karşı adaletli davranmayı öğütleyen örnekliği de bu çerçevede hatırlanmalıdır.

Ancak dinî referansları değerlendirirken önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırmamalıyız: Dinî bir hükmün varlığına ilişkin tartışma ile devletin bu hüküm karşısında nasıl bir hukuk politikası izlemesi gerektiği, birbiriyle ilişkili ama aynı olmayan meselelerdir. Dinî inanç, devlet zoruyla benimsetilemeyeceği gibi, kişinin inancını yaşama biçimi de gerekçesiz ve ölçüsüz müdahalelere açık bırakılmamalıdır.

İnanç, baskıyla güçlenmez; özgür iradeyle anlam kazanır.

Çocuğun üstün yararı, bütün tartışmaların merkezinde olmalıdır

Bu meselede yalnızca başörtüsünü savunanların veya ona karşı çıkanların görüşlerini dinlemek yeterli değildir. En önemli sorulardan biri de çocuğun kendisinin ne düşündüğüdür.

Bazı aileler kız çocuklarının küçük yaşlardan itibaren başörtüsü takmasını isteyebilir. Bazı aileler ise buna karşı çıkabilir. Her iki durumda da çocuğun yaşına, gelişimine, düşüncelerini ifade edebilme imkânına ve üstün yararına dikkat edilmelidir.

Bir çocuğu başörtüsü takmaya zorlamak ile başörtüsünü çıkarmaya zorlamak, farklı yönlerden ortaya çıkan baskı biçimleridir. Bunların her biri kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Fakat ortak ölçüt değişmemelidir: Çocuğun güvenliği, eğitimi, kişisel gelişimi ve insan onuru.

Bir tarafta aile baskısı, diğer tarafta kamu otoritesinin baskısı varsa çocuk iki farklı güç arasında sıkışabilir. Oysa çocuk haklarının amacı, çocuğu yetişkinlerin ideolojik, dinî veya siyasi mücadelelerinin nesnesi olmaktan korumaktır.

Bir kız çocuğunun ne giyeceği tartışılırken onun ne öğreneceğini, hangi mesleği seçeceğini, nasıl bir hayat kuracağını ve toplumda nasıl bir birey olacağını unutmamalıyız.

Çocukların geleceğini korumak, onların yerine bütün kararları vermek değil; yaşları ve gelişimleri ölçüsünde kendi düşüncelerini ifade edebilecekleri güvenli bir ortam oluşturmaktır.

Azerbaycan'ın laiklik anlayışı ve hukukun sınavı

Azerbaycan'ın anayasal düzeninde laiklik ile din özgürlüğü birlikte değerlendirilmesi gereken ilkelerdir. Bugün yaşanan tartışmanın temelinde de bu iki ilkenin eğitim alanında nasıl uzlaştırılacağı sorusu bulunmaktadır.

Yeni kıyafet düzenlemesini savunanlar laiklik, eşitlik ve okul düzenine vurgu yaparken, eleştirenler uygulamanın başörtülü öğrencilerin din özgürlüğünü ve eğitim hakkını zedeleyebileceğini ileri sürmektedir.

Bu noktada hukuki değerlendirme, sloganlardan ve siyasi aidiyetlerden bağımsız yapılmalıdır. Üç temel soru cevaplandırılmalıdır:

Birincisi: Başörtüsünün okul kıyafetine aykırı sayılmasının açık ve öngörülebilir bir hukuki dayanağı var mıdır?

İkincisi: Kısıtlama gerçekten gerekli ve orantılı mıdır? Okul düzeni, öğrencinin eğitim hakkını kesintiye uğratmadan korunabilir mi?

Üçüncüsü: Uygulama, belirli bir dinî inanca veya görünüşe sahip çocukların eğitimden fiilen dışlanmasına yol açmakta mıdır?

Bu soruların yanıtları, düzenlemenin metni kadar uygulama biçiminin de incelenmesini gerektirir. Bir mevzuat hükmünün nasıl yazıldığı ile okul yönetimleri tarafından nasıl uygulandığı arasında farklılıklar bulunabilir. Bu nedenle hem düzenlemenin hukuki çerçevesi hem de somut olaylar dikkatle değerlendirilmelidir.

Laiklik ilkesine dayanmak, tek başına her türlü kısıtlamayı hukuka uygun hâle getirmez. Aynı şekilde, bir uygulamaya din özgürlüğü gerekçesiyle itiraz edilmesi de bütün hukuki ayrıntılar incelenmeden kesin bir ihlal hükmüne varmak için yeterli değildir.

Hukuk devleti, yalnızca kuralların varlığıyla değil; bu kuralların açık, adil, ölçülü ve denetlenebilir biçimde uygulanmasıyla yaşar.

Türkiye ile Azerbaycan kardeşliği, ortak değerleri de hatırlatmalıdır

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki tarihî, kültürel ve gönül bağı, bu tartışmanın ülkemizde de yakından takip edilmesini anlaşılır kılmaktadır. Ancak kardeşlik, her konuda aynı düşünmek veya karşılaşılan sorunları görmezden gelmek anlamına gelmez.

Gerçek kardeşlik, gerektiğinde birbirimizi incitmeden uyarmayı, ortak değerlerimizi hatırlatmayı ve sorunların çözümüne katkı sunmayı da gerektirir.

Azerbaycan'ın kendi eğitim politikalarını belirleme yetkisi vardır. Bununla birlikte her devlet gibi Azerbaycan da insan hakları, hukuk devleti ilkesi ve uluslararası yükümlülükleri çerçevesinde hareket etmelidir.

Bir ülkenin uygulamalarını temel haklar bakımından değerlendirmek, o ülkeye düşmanlık etmek değildir. Eleştiri, hakaret ve müdahale ile aynı şey değildir. Kardeşlik ilişkisi de hiçbir kamu politikasının sorgulanamaz olduğu anlamına gelmez.

Türkiye ve Azerbaycan arasındaki dostluğun en sağlam temeli, ortak tarihimizin yanında insan onuruna, adalete ve özgürlüğe duyulan saygıdır.

Bu nedenle tartışmayı karşılıklı suçlamalara dönüştürmek yerine, çocukların eğitim hakkını ve toplumun huzurunu birlikte koruyacak çözümler üzerinde durmalıyız.

Sonuç ve Değerlendirme: Okulların kapısı bütün çocuklara açık olmalıdır

Değerli okuyucular,

Azerbaycan'da kız çocuklarının başörtüsü üzerinden yaşanan tartışma, bize laiklik ile özgürlük arasındaki hassas dengeyi bir kez daha hatırlatıyor.

Bir devlet laik eğitim sistemini korumak isteyebilir. Okullarda ortak kıyafet kuralları belirleyebilir. Ancak bunları yaparken çocukların eğitim hakkını, vicdan özgürlüğünü ve insan onurunu korumak zorundadır.

Laiklik, insanları inançlarından uzaklaştırma projesi değildir. Doğru anlaşıldığında laiklik, devletin farklı inançlar ve inançsızlık karşısında tarafsız kalmasını, kamu hizmetlerini eşitlik temelinde sunmasını ve kimsenin inancı nedeniyle ayrımcılığa uğramamasını sağlamaya yönelik bir ilkedir.

Dinî açıdan da meseleye baktığımızda karşımıza aynı temel sorumluluk çıkar: Adaletli olmak, insan onurunu gözetmek ve zorlamadan uzak durmak.

Kur'an-ı Kerim'in Nahl suresinin 90. ayetinde Allah'ın adaleti ve iyiliği emrettiği bildirilir. Adalet, yalnızca kendimize benzeyenlere hakkını teslim etmek değildir. Adalet, farklı düşünenin, farklı inananın ve farklı tercihlerde bulunanın hakkını da koruyabilmektir.

Öyleyse başörtüsü takan bir kız çocuğu da takmayan bir kız çocuğu da aynı okulda öğrenebilmeli, aynı sınıfta geleceğe hazırlanabilmeli ve aynı fırsatlardan yararlanabilmelidir. Hiçbir çocuk, inancı veya görünümü nedeniyle eğitim hakkını kaybetme korkusuyla yaşamak zorunda bırakılmamalıdır.

Unutmayalım ki çocukları korumak, yalnızca onları dış baskılardan uzak tutmak değildir; devletin, ailenin ve toplumun bütün kararlarında onların geleceğini öncelemektir.

Devletin görevi başları açmak değil, eğitim kapılarını açık tutmaktır.

Bir ülkenin gücü, çocuklarının nasıl giyindiğiyle değil; ne kadar bilgili, özgür düşünebilen, vicdanlı, donanımlı ve özgüvenli yetiştiğiyle ölçülür.

Geleceği inşa edecek olan, kıyafetlerin tek biçimliliği değil; bilginin, adaletin, merhametin ve insan haklarına saygının ortaklığıdır.

Çünkü okul kapısı yalnızca bir binanın girişi değildir. O kapı, bir çocuğun hayallerine, bir toplumun yarınlarına ve insanlığın ortak geleceğine açılır.

O kapı hiçbir çocuğun yüzüne, inancı veya kıyafeti nedeniyle kolayca kapanmamalıdır!
Saygılarımla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”