Bu çalışmada, söz konusu metindeki veriler ışığında, toplu çalma-söyleme geleneğinin geçmiş dönemlerdeki eğitimsel, kültürel mirası koruyucu, toplumsal bağları güçlendirici ve sanatsal işlevleri akademik bir perspektifle analiz edilecektir.

1. Toplumsal Bir Eğitim, Kültür ve Sosyalleşme Mekânı Olarak Meclisler

Geleneksel Anadolu toplumunda, özellikle de kırsal ve yarı-kırsal kesimlerde, bireyin aile dışındaki ilk ve en önemli sosyalleşme alanı toplu çalma-söyleme meclisleridir. Bu meclisler, bireyi çocukluktan yetişkinliğe hazırlayan bir "ritüel" ve bir terbiye ocağı işlevi görmüştür.

Özellikle Çankırı Yaren sohbetleri ve Bolu Gerede'deki "Ateş Gezmeleri" incelendiğinde, bu toplantıların temel amacının mert, olgun ve toplumsal kurallara vakıf erkekler yetiştirmek olduğu açıkça görülmektedir (Bolu İl Yıllığı, 1973). Sohbetlere kabul edilmek, bir gence toplum içinde statü kazandırırken; kurallara uymayıp ocaktan kovulmak (ihraç edilmek), bireyin tüm sosyal ve ekonomik hayatını olumsuz etkileyen büyük bir yaptırımdır.

Çankırı Yaren sohbetlerinin, kökenini XIII. yüzyıl Ahilik teşkilatından alması tesadüf değildir. Ahiliğin gündüz esnaf/sanatkâr yetiştiren yapısı, geceleri bu meclisler aracılığıyla "ahlak, vatandaşlık ve edep" eğitimine dönüşmüştür (Tezcan, 1989). "Oğlan atadan öğrenir sohbet gezmeyi / Kız anadan öğrenir sofra dizmeyi" atasözü, bu kurumların cinsiyet rollerinin ve toplumsal terbiyenin nesiller arası aktarımındaki tartışılmaz yerini kanıtlamaktadır (Yönetken, Derleme Notları).

Bu meclislerde uygulanan katı disiplin; oturma düzeninin yaşa, kıdeme veya ustalığa göre belirlenmesi, başağa/yaren başı gibi figürlere mutlak itaat, büyüklere saygı gibi ritüeller, bireye hiyerarşiyi, sabrı, dinlemeyi ve haddini bilmeyi öğreten bir pedagojik modeldir.

2. Kültürel Köklerin Aktarımı ve Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması

Sözlü kültür ortamlarında kültürel bellek, yazılı metinlerden ziyade ritüeller, pratikler ve performanslar yoluyla aktarılır. Toplu çalma-söyleme gelenekleri, Türk halk kültürünün ve müziğinin **"hafıza mekânları"**dır.

Konya, Silifke, Yozgat veya Teke yöresi gibi bölgelere has "Tezenede-Seste İcra Edilen Yöresel Tavırlar", notalarla değil, bu meclislerdeki usta-çırak ilişkisi (meşk sistemi) yoluyla korunmuş ve aktarılmıştır. Balıkesir Barana sohbetlerinde merdiven başında okunan peşrevler, Çankırı yareninde okunan "Arap Verme Havası" veya Ankara Cümbüşlerindeki Misket, Hüdayda gibi icralar, bu mekânların belirli bir repertuvarın muhafızlığını yaptığını gösterir.

Müzik, burada salt bir estetik obje değil; kültürel değerlerin taşıyıcısıdır. Balıkesir'deki "Bulgur Çekme" veya "Hasat/Bağbozumu (İmece/Meci)" eğlencelerinde okunan maniler ve türküler (Balıkesir İl Yıllığı, 1973), tarımsal üretim döngüsü ile sanatsal üretimin nasıl iç içe geçtiğini ve yaşam pratiklerinin müziğe nasıl kodlandığını gösteren somut delillerdir.

3. Toplumsal Hukuk, Dayanışma ve Çatışma Çözümü Kurumu

Bu geleneksel meclisler, aynı zamanda yerel birer adalet ve dayanışma kurumudur. Toplantıların ortak noktalarından biri olarak belirtilen "küslerin barıştırılması ve anlaşmazlıkları bulunanların davalarının görülmesi", modern hukukun ulaşamadığı veya yavaş işlediği kırsal topluluklarda alternatif bir uyuşmazlık çözüm mekanizmasıdır.

Balıkesir Barana sohbetlerindeki "Sohbet Yargılaması" bölümünde suçluların yargılanıp cezalandırılması veya Afyon Gezek âlemlerinde kurallara uymayanlara para veya "köçek gibi oynatılma" cezası verilmesi (Yönetken, Kütahya ve Afyon...), oto-kontrol mekanizmasının meclis içinde nasıl işletildiğini gösterir. Ayrıca toplanan cezaların veya "Erfane" (ortaklaşa ödeme) usulü toplanan paraların yine topluluğun giderleri için kullanılması, kolektif ekonominin ve dayanışmanın bir yansımasıdır.

4. Estetik Normların Belirlendiği Sanatsal Bir Enstitü

Toplu icra meclisleri, halk sanatının en rafine örneklerinin sergilendiği, estetik ölçütlerin ve sanatsal kalitenin belirlendiği yerel konservatuvarlardır. Eğlencenin sadece vakit geçirmek için değil, bir "sanat kaygısı" ile yapıldığı açıktır.

Ankara "Kale İçi Cümbüş Âlemleri"ne ilişkin aktarılanlar (Bozyiğit, Ankara Notları) bu bağlamda oldukça çarpıcıdır. Cümbüşe her önüne gelenin çağrılmaması; iyi bağlama çalan, iyi ritm çalan ve sanatkâr ruhlu kişilerin tercih edilmesi; "mümkün olduğu kadar yüksek bir bağlama çalma ve oyun ustalığı gösterilmesi" zorunluluğu, bu meclislerde yüksek bir estetik beğeni seviyesi bulunduğunu kanıtlar. Zilin "gümüş mecidiye ile pirinç karıştırılarak" özel dökülmesi ve kadının sadece güzel değil "sanatkâr olup zilleri müziğe uygun dövmesinin" beklenmesi, halk kültüründeki sanatsal inceliğin (virtüözitenin) meclis ortamındaki karşılığıdır.

SONUÇ

Mehmet Öcal'ın derlediği veriler etrafında incelenen Toplu Çalma-Söyleme Geleneği, Anadolu insanının yüzyıllar içinde geliştirdiği muazzam bir sosyokültürel mekanizmadır. Bu meclisler; bireyi toplumun ahlaki kodlarıyla eğiten bir okul, yöresel müziği ve ağzı koruyan bir arşiv/konservatuvar, anlaşmazlıkları çözen bir mahkeme ve nesilleri birbirine bağlayan bir köprü işlevi görmüştür.

Günümüzde kırsaldan kente göç, kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması ve bireyselleşme gibi nedenlerle bu meclisler (bazı turistik veya nostaljik canlandırmalar hariç) büyük ölçüde işlevini yitirmiş olsa da; Türk halk müziğinin ruhunu, tavrını ve metinlerinin ardındaki derin felsefeyi anlayabilmek için eserlerin bu "bağlam" (context) içinde değerlendirilmesi bilimsel bir zorunluluktur. Türküler, ancak doğup büyüdükleri bu meclislerin hiyerarşisi, edebi ve dayanışma ruhu anlaşıldığında tam manasıyla çözümlenebilir.

KAYNAKÇA VE DİPNOTLAR

1.    Bozyiğit, Ali Esat. Ankara Notları ve İncelemeleri. (Özel Arşiv).

2.    Ezgi, Sümer. Türk Halk Müziği Derlemeleri ve konuşmaları (sosyal medya)”

3.    Nahid, Tahsin. Çankırı Halk Edebiyatı, s. 43.

4.    Öcal, Mehmet & Baran, Süleyman. (1991). İl İl Halk Müziğimiz ve Oyunlarımız, Ankara.

5.    Tezcan, Mahmut. (1989). Sosyal Değişme Sürecinde Çankırı Yaren Sohbetleri, Ankara. (Özellikle Ahilik ve Yaren ilişkisi üzerine odaklanan temel kaynaktır).

6.    Yalgın, Ali Rıza. Cenupta Türkmen Oymakları, Cilt 1, s. 267.

7.    Yenisey, Fazlı. (1955). Bursa Folkloru, Bursa, s. 217-218.

8.    Yönetken, Halil Bedii. Kütahya ve Afyon’da Müzik Oyun Folkloru, Türk Folklor Araştırmaları Dergisi, Cilt 4, Sayı 89.

9.    Yönetken, Halil Bedii. Çankırı’da Sohbet, Derleme Notları, s. 23-36.

10.  Balıkesir İl Yıllığı. (1973). s. 178-179, 231-232.

11.  Bolu İl Yıllığı. (1973). "Sohbet Toplantıları", s. 263.