Hindemith’in Raporlarındaki Temel Tespitler

Hindemith raporlarında, dönemin bazı radikal bürokratlarının aksine, geleneksel müziğin tamamen yok edilmesini veya körü körüne bir Batı taklitçiliğini savunmamıştır. İlk raporunun girişinde Türk halkının müziğe karşı büyük bir doğal yeteneği olduğunu açıkça belirtir [2].

Hindemith'e göre, "Türk halk müziği (anonim ezgiler) ögelerinin Batı’nın çok sesli teknikleriyle harmanlanarak modern bir ulusal müzik yaratılması gerektiğini savunmuştur. Hükümetin alaturka müziğe getirdiği kısıtlamalar ve Batılılaşma baskısı devam ederken, Hindemith yasakçı bir zihniyet yerine kurumsal ve eğitsel bir dönüşüme odaklanmıştır. Teorik anlamda böyle kurgulanmasına rağmen, pratikte bu fikir hiçbir zaman müzik eğitim sistemine ve sosyal hayata yansımamıştır.

Yasağın Türk Halkı Üzerindeki Sosyolojik Yansımaları

Hükümetin alaturka müziği kamusal alandan (özellikle radyodan) dışlama politikası ve Hindemith'in raporları doğrultusunda şekillenen yukarıdan aşağıya modernleşme hamlesi, Türk toplumunda derin sosyolojik kırılmalar yaratmıştır:

Pasif Direniş ve "Mısır Radyosu" Fenomeni

Devlet radyolarında alaturka müziğin yasaklanması ve yerine halkın henüz estetik olarak bağ kuramadığı Batı klasik müziğinin konulması, toplumsal bir talep boşluğu yaratmıştır. Türk halkı, devletin dayattığı bu yeni müzik estetiğini doğrudan benimsemek yerine pasif bir direniş geliştirmiştir. Evlerindeki radyoların frekanslarını Arap ülkelerinin, özellikle de Kahire Radyosu’nun yayınlarına çevirmişlerdir [3]. Sosyologlar, bu dönemi Türk toplumunun kendi müzik zevkini korumak için sınır ötesi bir kültürel sığınağa yönelmesi olarak yorumlar. Bu durum, ilerleyen on yıllarda Türkiye'de "Arabesk" müzik kültürünün kitleselleşmesine zemin hazırlayan ilk sosyolojik tohum olmuştur.

Kamusal ve Özel Alan Yarılması (Kültürel İkilik)

Uygulanan radyo yasağı geleneksel müziği yok edememiş, aksine onun mekân değiştirmesine neden olmuştur. Alaturka müzik devlet tekelindeki kamusal alandan (radyo ve resmî kurumlar) çekilerek özel alana; yani taşra düğünlerine, özel gazinolara ve fonograf plaklarına kaymıştır [4]. Dönemin verileri, yasak döneminde plak satışlarının ve özel musiki cemiyetlerine olan ilginin patlama yaptığını gösterir. Bu durum, toplumda elitlerin kamusal kültürü ile halkın mahrem/yerel kültürü arasında sosyolojik bir yarılmaya yol açmıştır.

Seçkinci ve Halkçı Kimlik Çatışması

Batı müziği eğitimi ve takdiri, cumhuriyet elitleri tarafından "çağdaşlaşma" ve "uygarlaşma" kriteri olarak sunulmuştur. Bu durum, çok sesli Batı müziği dinlemeyi bir statü sembolü haline getirirken, geleneksel müzik dinleyen geniş halk kitlelerini "geri kalmış" veya "taşralı" olarak konumlandırmıştır [5]. Bu kültürel hiyerarşi, halkın devlete ve modernleşme projelerine karşı mesafeli, elitist bir algı geliştirmesine neden olmuştur. Bu anlayışın hala müzik eğitim kurumlarında devam ettirilmesi çağ dışı bir bakış olduğunu da belirtmemiz gerek.

Değerlendirme

Hindemith’in sunduğu raporlar ilk başlarda olumlu görüş hissiyatı vermekle birlikte raporun tümü üzerindeki değerlendirmelerin negatif olduğu açıkça görülecektir. Burada başka bir önemli nokta, raporun neden 1990 yıllara kadar gizli kaldığı ve yayınlanmadığıdır. Altın tepside sunulan radikal kültür değişimlerinin toplum üzerinde yaratacağı negatif tepki olmalıdır. Paul Hindemith, Türkiye’ye teknik bir disiplin, notasyon standardı ve kurumsal bir ciddiyet getirmiştir. Ancak, Türk müziğinin bin yıllık genetik mirasını, "çağdaşlaşma" uğruna Batı müziği tekniklerinin altına bir altlık olarak sermesi, günümüzdeki "kültürel yarılmanın" ana kaynağıdır. Reform, halkı eğitmek yerine halkın müziğini "ehlileştirmeye" çalışmıştır. Bugünün müzik eğitimindeki kriz, Hindemith'in kurduğu sistemin teknik mükemmelliğinden değil, bu sistemin "toplumun ruhuyla" yaptığı pazarlıktaki samimiyetsizliğinden kaynaklanmaktadır. Dünyanın hiçbir ülkesinde böylesine radikal değişimler olmazken Batının Oryantalist bakışı ile binlerce yıllık kültürün yok sayılması ne anlama gelmektedir? Her türlü otokratik yöntemlere rağmen Türk müzik kültürünün böylesine dirençli kalmasını toplumsal hayatta karşılığı olmayışına bağlanabilir.

Dipnotlar ve Kaynaklar

[1] Paul Hindemith, Hindemith Raporları (1935-1936-1937), Haz. Şefik Kahramankaptan, Ankara: Sevda-Cenap And Müzik Vakfı Yayınları, 2013, s. 12-14.

[2] Cevad Memduh Altar, "Paul Hindemith'in Kültür Bakanlığına Verdiği Raporlar", Cevad Memduh Altar Arşivi, İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Arşivi.

[3] Martin Stokes, Türkiye'de Arabesk Olayı, Çev. Hale Eryılmaz, İstanbul: İletişim Yayınları, 1998, s. 32-35.

[4] Martin Stokes, Türkiye'de Arabesk Olayı, Çev. Hale Eryılmaz, İstanbul: İletişim Yayınları, 1998, s. 32-35.

[5] Cemal Ünlü, Git Zaman Gel Zaman: Türkiye'de Taş Plak Günleri, İstanbul: Pan Yayıncılık, 2004, s. 112.

Hindemith, P. (2013). Hindemith Raporları 1935/1936/1937. (Çev. E. D. Yavuz, Der. Ş. Kahramankaptan). Ankara: Sevda-Cenap And Müzik Vakfı.

·        Mardin, Ş. (2002). Kültür ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları.

·        Stokes, M. (1998). The Arabesque Debate: Music and Cultural Politics in Turkey. Oxford: Clarendon Press.

·        Ünlü, C. (2005). Git Zaman Gel Zaman: Türkiye'de Fonograf ve Plak Tarihi. İstanbul: Pan Yayıncılık.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

”