1. Giriş ve Sosyo-Kültürel Bağlam

Hayri Dev, "Gökçeyaka" köyünde filizlenen, eğitimini usta-çırak ilişkisiyle doğadan ve çevresinden alan bir halk sanatçısıdır. Müzikoloji perspektifinden bakıldığında Dev, "otantiklik" (authenticity) kavramının somut bir örneğidir. Onun sanatı, ticari kaygılardan uzak, tamamen toplumsal ritüellere (düğünler, yayla göçleri) dayalı bir gelişim göstermiştir [1].

2. Organolojik ve Teknik Analiz: Cura ve Çamdüdük

Hayri Dev’in icrasındaki en belirgin teknik özellik, kullandığı enstrümanların hamlığı ve doğallığıdır.

• Üç Telli Cura: Dev, "bağlama" ailesinin en küçük üyesi olan üç telli curayı, kendine has bir mızrap tekniği ve parmak vuruşlarıyla (şelpe benzeri geleneksel tavır) icra eder. Bu enstrüman, onun müziğindeki ritmik ataklığı ve Teke Zortlatması’ndaki kıvraklığı sağlar.
• Çamdüdük (Dilli Düdük): Çam ağacının kabuğundan veya kamıştan yapılan, sadece üç deliği olan bu arkaik çalgı, Dev’in elinde çok sesli bir derinlik kazanır. Bu enstrüman üzerindeki hakimiyeti, onun doğa ile kurduğu ontolojik bağın bir yansımasıdır.

3. Uluslararası Literatür ve Jérôme Cler Etkisi

Hayri Dev’in yerelden evrensele uzanan yolculuğunda Fransız etnomüzikolog Jérôme Cler'in saha araştırmaları dönüm noktasıdır. Cler, 1980’li yılların sonunda Çameli’ye gelerek Dev’in müziğini "Yayla" kavramı üzerinden analiz etmiştir [2].

Cler’in çalışmaları, Hayri Dev'in müziğinin sadece bir "eğlence metası" değil, Akdeniz ve Orta Asya müzik hattındaki mikro-tonal zenginliğin ve ritmik yapının (9/8’lik, 9/16’lık aksak ritimler) korunmuş bir formu olduğunu dünyaya kanıtlamıştır. Bu süreç, sanatçının Fransa’da konserler vermesine, Sorbonne Üniversitesi'nde derslere konu olmasına ve hakkında uluslararası belgeseller (örneğin Behind the Forest) çekilmesine zemin hazırlamıştır [3]. Aynı zamanda Kültür Bakanlığı Folklor Araştırmacısı Tanju Ozanoğlu Hayri Dev ile ilgili önemli çalışmalar yapmış ses ve görüntü kayıtlarını multimedya cd olarak yayınlamış Folklor Arşivine kazandırmıştır.

4. Folklorik Değerler ve "Dev"leşen Bir Figür

Sanatçının soyadı olan "Dev", onun kültürel muhafazakarlığındaki (değerleri koruma anlamında) sarsılmaz duruşuyla özdeşleşir. Dev, modernleşmenin getirdiği "standartlaştırma" etkisine direnmiş; türküleri TRT repertuvarı sınırlarına hapsetmeden, bölgenin ağız özelliklerini, yerel tınılarını ve hikayelerini muhafaza etmiştir. Folklor disiplini açısından bu, "kültürel fosilleşme" değil, "yaşayan bir geleneksel akış" olarak nitelendirilmelidir.

5. Sonuç

Hayri Dev, 2008 yılında UNESCO tarafından "Yaşayan İnsan Hazinesi" listesine alınarak, temsil ettiği kültürel derinliğin evrensel değerini tescillemiştir. Geleneksel icra tarzı okuma ve halk dansları figürlerini de performansına ekleyerek doğal sahne sanatının nasıl olmasını gösteren tipik bir örnektir. O, sadece Denizli’nin değil, Anadolu’nun kadim ses hafızasının bir temsilcisidir. Sanatı, müzikologlar için bir laboratuvar, halk bilimciler için ise bitmeyecek bir kaynak niteliğindedir.

Dipnotlar ve Kaynakça

[1] Artun, E. (2015). Türk Halk Edebiyatına Giriş, Karahan Kitabevi, s. 112-115. (Geleneksel icracının toplumdaki yeri üzerine).

[2] Cler, J. (1994). Musiques de Turquie, Collection de la Maison des Cultures du Monde. (Jérôme Cler’in Hayri Dev ile yaptığı ilk derlemeler ve analizler).

[3] UNESCO (2008). Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi, Yaşayan İnsan Hazinesi Ulusal Envanteri Kaydı.

Özdemir, C. (2012). "Teke Yöresi Müziğinde Çameli Tavrı ve Hayri Dev İcrası", Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, Sayı 4.

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Yaşayan İnsan Hazinesi: Hayri Dev Belgeseli" Arşiv Kayıtları.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”