1. Ontolojik Kırılma: Makamsal Müzik Paradigmasından Tampere Sisteme Geçiş 

Bartok’un önerdiği sistem, özünde etnomüzikolojik bir derleme faaliyeti ile bu "ham" materyalin Batılı kompozisyon teknikleriyle işlenmesine dayanıyordu. Ancak bu yaklaşım, Türk müziğinin ontolojik gerçeği olan makam sistemini yapısal bir krize sokmuştur.

Makam, sadece bir dizi veya ses merdiveni değil; seyri, çeşnisi ve mikrotonal (koma) zenginliği ile başlı başına bir müzikal düşünüş biçimidir. Batı'nın 12 sesli eşit tampere (12-TET) sistemi, Türk müziğinin komalı seslerini piyanoya uyarlamak adına "yuvarlayarak" tıraşlamış, bu durum müziğin asıl karakterini sağırlaştırmıştır.[1] Özellikle halk müziği teoriğinde makam kavramından kaçınılarak "ayak" gibi terminolojilerin üretilmesi, geleneksel müziği yapısal bağlamından koparmış ve makamsal bütünlüğü parçalamıştır. Dolayısıyla Makamsal Müzik Paradigması'nın terk edilerek tampere sistemin merkeze alınması, çokseslilik getirmekten ziyade, var olan tekil ve yatay derinliğin yok edilmesiyle sonuçlanmıştır.

2. İdeolojik Saikler: Ziya Gökalp Sentezi ve "Kültürel Elitizm"

Batılı müzik otoritelerinin "öz müziğinize dönün" çağrısının uygulamada çarpıtılmasının en temel nedeni, erken Cumhuriyet döneminin resmi kültür politikasıdır. Ziya Gökalp'in Türkçülüğün Esasları eserinde formüle ettiği "Halk müziğimizden melodileri alıp Batı'nın armoni kurallarıyla işlemek" fikri, dönemin aydınları tarafından dogmatik bir reçete olarak kabul edilmiştir.[2]

Buradaki asıl saikleri sosyolojik bağlamda şu şekilde sıralayabiliriz:

• Geçmişle Kopuş İradesi: Makamsal sistem ve özellikle şehir (Enderun) müziği, Osmanlı geçmişini, "Doğu'yu" ve ümmet toplumunu temsil ettiği gerekçesiyle reddedilmiştir. Yeni ulus-devlet, kendi modern vatandaşını inşa ederken işitsel sembol olarak Batı müziğini seçmiştir.
• Kültürel Hegemonya ve Sermaye: Pierre Bourdieu'nün kültürel sermaye kavramı üzerinden okunduğunda; Batı müziği eğitimi, yeni kurulan Cumhuriyet elitleri için bir statü ve meşruiyet aracı olmuştur. Gramsciyen bir bakış açısıyla, devlet aygıtları (konservatuvarlar, radyolar) aracılığıyla Batı müziği ve çokseslilik bir "hegemonya" olarak kurulmuş, yerel olan "geri/ilkel" (Bartok'un metninde de 'ilkel' ifadesi dikkat çekicidir) kabul edilerek sadece modernize edilmek şartıyla tolere edilmiştir.[3]

3. Kurumsal ve Pedagojik İthalat

Bartok'un "Batı müziğinin bütün inceliklerine vakıf birkaç kişi bulup... sanatçılar yetiştirmeleri" tavsiyesi, Paul Hindemith, Carl Ebert, Eduard Zuckmayer gibi isimlerin Türkiye'ye davet edilmesiyle kurumsallaşmıştır. Ancak bu durum, müzik eğitiminde tam bir "platform emperyalizmi" veya yapısal bağımlılık yaratmıştır.

Geleneksel meşk sistemi ve bağlama, kanun, Ney gibi enstrümanların tarihsel/organolojik evrimi müfredat dışı bırakılırken, eğitim tamamen Batı normlarına göre dizayn edilmiştir. Kendi öz müziğinin otantik ustaları (diplomasız gelenek taşıyıcıları) akademik liyakat kriterleri dışında tutulmuş, halkın içinden süzülüp gelen müzikal hafıza, ancak konservatuvarın "tampere" filtresinden geçtiği ölçüde resmiyet kazanabilmiştir.

Sonuç

Batılı otoritelerin tavsiyelerinin göz ardı edilmesinin ya da sadece işe gelen kısmının alınmasının temel saiki, müziğin salt bir sanat formu olarak değil, bir "toplum mühendisliği" ve "modernleşme" aracı olarak görülmesidir. Yaratılmak istenen yeni "Batılı" kimlik, makamın doğasında yatan mikrotonal hüznü ve Doğu'ya ait tasavvufi/tarihsel derinliği taşımak istememiştir. Bu nedenle halk türküleri, kendi makamsal gerçeği içinde bir sanat eseri olarak değil, üzerine Batılı bir bina inşa edilecek bir "temel kazısı" veya "ham madde" olarak görülmüştür.

Kaynaklar / Dipnotlar:

[1] Tura, Yalçın. (1988). Türk Müzikisinde Makam Kavramı ve Sorunları. Müzikoloji Dergisi. (Makamın tampere sisteme indirgenmesinin yarattığı yapısal tahribat üzerine temel tartışmalar).

[2] Gökalp, Ziya. (1923). Türkçülüğün Esasları. (Milli müzik inşasında halk müziği ve Batı armonisi sentezi formülü).

[3] Tekelioğlu, Orhan. (1999). Modernleşme Sürecinde Popüler Müzik ve 'Orhan Gencebay' başlıklı çalışmaları ve Cumhuriyet dönemi müzik politikalarının sosyolojik analizi. (Kültürel elitizm ve kültürel hegemonya kavramlarının Türk müziği politikalarına uyarlanması).

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”