Mekânsal Ontoloji: Gecekondu Sokaklarından Toplu Konut Avlularına

Ankara'nın 1950'li yıllardan itibaren Altındağ, Mamak, Keçiören ve Dikmen gibi çeperlerinde gelişen gecekondu mahalleleri, kırsaldan kente göç eden nüfusun kendi toplumsal hafızasını ve dayanışma ağlarını kente taşıdığı "yarı-kırsal" mekânlardı.

• Gecekondu Sokak Riti: Gecekondu dokusundaki sokak, sadece bir geçiş yolu değil; kamusal ile özel alanın iç içe geçtiği, komşuluk ilişkilerinin sürdürüldüğü esnek bir eylem alanıydı. Sokak düğünü; topoğrafyanın izin verdiği ölçüde toprağa, sokağın komşuluk mahremiyetine basan ve topluluğun doğrudan katılımıyla biçimlenen otantik bir ritüel mekânı işlevi görüyordu.
• Toplu Konut ve Apartmanlaşma: Kentsel dönüşüm süreçleriyle birlikte tek katlı gecekonduların yerini dikey mimari ve apartman blokları aldığında, sokağın komşuluk dokusu erimiştir. Müzik icrasının yapıldığı alan; sokağın organik yapısından, betonlaşmış site bahçelerine veya kapalı düğün salonlarına kaymıştır. Bu durum, düğünü "komşularla paylaşılan kolektif bir ayin" olmaktan çıkarıp, "seyirlik bir performansa" dönüştürmüştür.

Çalgısal ve Sessel Metamorfoz: Bağlamadan Elektronik Altyapılara

Sokak ve mekânın değişimi, doğrudan müzikal enstrümantasyonu ve tınısal tercihlerini etkilemiştir.

• Ses Hacmi ve Betona Uyum: Açık toprak alanda bağlama ve davul-zurna doğal akustiğiyle topluluğu doyurabilirken; etrafı yüksek beton binalarla çevrili yeni sokak veya bahçe düzenlerinde, betonun yarattığı eko ve gürültü kirliliği içinde geleneksel akustik çalgılar yetersiz kalmıştır. Yüksek desibelli elektro bağlamalar, org altyapıları ve Batı menşeili vurmalı/üflemeli eklemeler, açık havadaki yüksek ses ihtiyacına teknik bir yanıt olarak yaygınlaşmıştır.
• Organolojik Değişim: Bağlamanın elektro-gitara öykünen bir füzyonla "elektro bağlama"ya dönüşmesi ve yanına eklenen piyano/klavye tabanlı ritim grupları, Ankara oyun havalarının geleneksel mikrotonal (koma) ve aksak ritmik yapısını, Batı müziğinin tam ses/yarım ses ve düz zamanlı (4/4'lük vb.) ritmik kalıplarına zorlamıştır.

Kültürel Ontoloji ve "Ankara Türkülerinin" Metalaşması

Kültürel ontoloji açısından bakıldığında, türkülerin ve oyun havalarının toplumsal işlevi biçim değiştirmiştir:

• Katılımcı İcradan Tüketim Nesnesine: Gecekondu sokak düğününde icracı ve dinleyici/oyuncu arasındaki mesafe azdı; türkü, mahalle kolektivitesinin ortak diliydi. Günümüz düğünlerinde Batı enstrümanları ve elektronik altyapıların baskınlığı, müziği "sahneden sunulan" profesyonel ve teknik bir gösteriye çevirmiştir.
• Repertuar ve Tavır Aşınması: Ankara'nın geleneksel zeybek ve seymen kültürüne ait ağır oyun havaları (örneğin Atım Arap, Misket, Fidayda'nın otantik icraları), yerini elektronik orkestrasyonun hızı ve eğlence endüstrisinin talepleri doğrultusunda senkronize edilmiş, piyasa odaklı "Ankara Havaları" dinamizmine bırakmıştır. Müziksel ontoloji, hafıza aktarımından anlık eğlence üretimine evrilmiştir.

Kaynakça

• Duygulu, M. (2014). Türkiye'nin Müzik Atlası. İstanbul: Boyut Yayıncılık. (Özellikle geleneksel çalgıların modern kentsel icralardaki değişimi ve Batı çalgılarının orkestrasyona eklemlenmesi üzerine).
• Kartal, K. (1983). Kırdan Kente Göç ve Çevre-Köy (Gecekondu). Ankara: Todaiy Yayınları.
• Markoff, I. (1990). "The Transformation of Turkish Folk Music in Modern Turkey". Asian Music, 21(2), 9-25. (Bağlamanın elektro-bağlamaya evrimi ve popülerleşme dinamikleri).
• Öztürk, A. O. (2006). "Ankara Kent Müziği ve Oyun Havası Geleneği". Ankara Araştırmaları Dergisi, Cilt 4, Sayı 1, s. 45-58.
• Şenyapılı, T. (1981). Gecekondu: Çevre İşçilerin Mekânı. Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
• Stokkers, E. (1994). "The Cultural Dynamics of Popular Music in Ankara". Ethnomusicology Forum, 3(1), 33-49.
• Aydoğdu Can ve Mehmet E. Şen. Ankara Regional Music From The Perspective Of Cultural Disinformation, İnönü University Journal Of Culture And Art / İjca İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi Volume/Cilt: 11 No/Sayı: 1 (2025) 41-48

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı

Gazete Ankara Dijital Haber Portalı

E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr

www.gazeteankara.com.tr

"Türkiye'nin kalbi Ankara'nın sesi"