Bir önceki yazıda yaşlanan kentleri ve yalnızlaşan insanları konuşmuştuk.

Orada temel sorumuz şuydu:

İnsanlar yaş aldıkça şehirden çekilmek zorunda mı kalacak, yoksa şehir onları hayatın içinde tutabilecek mi?

Bugün aynı soruyu başka bir toplumsal deneyim üzerinden sormamız gerekiyor:

Kadınlar, yaşadıkları şehirde gerçekten eşit, güvenli, görünür ve etkili biçimde var olabiliyor mu?

Bu soru, yalnızca kadınların güvenliğiyle sınırlı değildir.

Bu soru; ulaşımın nasıl planlandığını, sokakların nasıl aydınlatıldığını, parkların nasıl tasarlandığını, belediye hizmetlerinin kime ne kadar eriştiğini, karar süreçlerinde kimlerin yer aldığını, kent kültürünün nasıl oluştuğunu ve yerel demokrasinin ne kadar kapsayıcı olduğunu doğrudan ilgilendirir.

Çünkü şehir, herkes için aynı şekilde yaşanmaz.

Aynı sokaktan geçen iki insan, aynı şehri farklı biçimde deneyimleyebilir.

Bir erkek için kısa bir yürüyüş mesafesi olan yol, bir kadın için gece saatinde güvensizlik duygusu nedeniyle tercih edilmeyen bir güzergâha dönüşebilir.

Bir durak, bir alt geçit, bir park, bir otopark, bir sokak lambası, bir belediye hizmet noktası ya da bir mahalle yolu; kadınların gündelik hayatında güven, erişim ve özgürlük bakımından çok farklı anlamlar taşıyabilir.

Bu nedenle kadınların şehir hakkı, yalnızca “kadınlara yönelik hizmetler” başlığı altında değerlendirilemez.

Kadınların şehir hakkı; kent planlamasının, ulaşımın, güvenliğin, sosyal politikanın, istihdamın, bakım hizmetlerinin, kamusal alan tasarımının ve yerel demokrasinin ortak başlığıdır.

Kadınların Kent Deneyimi Görünür Olmadan Kent Adil Olamaz

Kent planları çoğu zaman haritalar, yollar, imar kararları, nüfus yoğunluğu, ulaşım hatları ve yatırım projeleri üzerinden hazırlanır.

Bunların tamamı önemlidir.

Ancak bir kentin gerçek hayatı yalnızca plan paftalarında görünmez.

Kadınların gündelik deneyiminde görünür.

Çocuğunu okula götüren annenin güzergâhında…

Sabah erken saatte işe giden kadının durakta bekleme süresinde…

Gece vardiyasından çıkan genç kadının eve dönüş güvenliğinde…

Pazar alışverişi yapan yaşlı kadının kaldırıma erişiminde…

Engelli bir kadının toplu taşıma durağına ulaşma çabasında…

Üniversiteli genç bir kadının kütüphaneden sonra eve nasıl döneceğini düşünmesinde…

Şiddet riski altındaki bir kadının hangi kamu birimine nasıl ulaşacağını bilip bilmemesinde…

Bu deneyimler kent planlamasına yansımıyorsa, kent eksik planlanıyor demektir.

Dünya Bankası’nın Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Kentsel Planlama ve Tasarım El Kitabı, kentlerin kadınlar, kız çocukları ve farklı kırılgan grupların deneyimlerini planlama süreçlerine aktif biçimde dahil etmesi gerektiğini vurguluyor. El kitabı, toplumsal cinsiyet eşitsizliği ile yapılı çevre arasındaki ilişkiyi görünür kılarak, kent planlamasında iyi niyet ile uygulama arasındaki boşluğun kapatılmasını amaçlıyor.

Bu yaklaşım, Türkiye’deki belediyeler için de güçlü bir ders içerir:

Kadınların kent deneyimi veri hâline gelmeden, kadınların ihtiyaçları karar süreçlerine taşınmadan ve kadınların güvenlik algısı ölçülmeden, “herkes için şehir” iddiası eksik kalır.

Çünkü herkesi kapsayan şehir, önce görünmeyeni görünür kılan şehirdir.

Güvenlik Sadece Asayiş Değil, Tasarım Meselesidir

Kadınların kentte güvenlik ihtiyacı çoğu zaman yalnızca asayiş hizmetleriyle ilişkilendirilir.

Elbette güvenlik birimleri, hukuki koruma, acil destek hatları ve kolluk mekanizmaları önemlidir.

Ancak güvenlik yalnızca olay olduktan sonra müdahale etmek değildir.

Güvenlik, olayın yaşanma ihtimalini azaltan kent tasarımıyla da ilgilidir.

Aydınlatılmamış sokaklar, karanlık alt geçitler, izole otobüs durakları, denetimsiz otoparklar, görüş alanı kapalı parklar, bakımı yapılmayan yürüyüş yolları, kaldırım işgalleri, güvensiz bağlantı yolları ve gece ulaşımının yetersizliği, kadınların kentte kendilerini güvende hissetmelerini zorlaştıran başlıca unsurlar arasında yer alır.

Bu unsurlar, kadınların kenti kullanma biçimini doğrudan etkiler.

Bir kadının bir parkı kullanmaması, yalnızca kişisel tercih olmayabilir.

Bir otobüs durağında uzun süre beklemek istememesi, yalnızca sabırsızlık olmayabilir.

Bir güzergâhı gündüz kullanıp gece kullanmaması, yalnızca alışkanlık olmayabilir.

Bütün bunlar, kentin kadınlara ne kadar güven verdiğiyle ilgilidir.

UN Women Safe Cities and Safe Public Spaces çalışmaları, kadınlar ve kız çocukları için güvenli kamusal alanların yalnızca güvenlik politikası değil; yerel yönetim, ulaşım, aydınlatma, veri, toplumsal farkındalık ve katılımcı planlama meselesi olduğunu ortaya koyuyor.

Bu nedenle yerel yönetimler için temel soru şudur:

Kadınlar hangi sokakta, hangi saatte, hangi ulaşım hattında, hangi parkta, hangi durakta kendisini güvende hissetmiyor?

Bu sorunun cevabı alınmadan güvenli kent kurulamaz.

Aydınlatma Bir Lamba Değil, Kamusal Güven Meselesidir

Kent güvenliğinde aydınlatma çoğu zaman teknik bir ayrıntı gibi görülür.

Oysa kadınlar açısından aydınlatma, şehirde bulunabilme hakkının en temel koşullarından biridir.

İyi aydınlatılmış bir sokak, yalnızca daha görünür bir yol değildir.

O sokakta insanın kendisini daha güvende hissetmesi demektir.

İyi aydınlatılmış bir park, yalnızca estetik bir çevre düzenlemesi değildir.

Kadınların, gençlerin, yaşlıların ve çocuklu ailelerin kamusal alanı daha uzun süre ve daha güvenli kullanabilmesi demektir.

Aydınlatılmış bir durak, yalnızca bekleme alanı değildir.

Gece saatlerinde işe giden, okuldan dönen veya sosyal hayattan eve ulaşmaya çalışan kadınlar için güven duygusudur.

Bu nedenle belediyeler, mahalle ölçeğinde “Kadın Güvenliği ve Aydınlatma Haritası” hazırlamalıdır.

Hangi sokaklar karanlık?

Hangi duraklar izole?

Hangi parklar gece kullanılmıyor?

Hangi alt geçitler güvensiz algılanıyor?

Hangi okul ve yurt çevrelerinde aydınlatma yetersiz?

Hangi güzergâhlar kadınlar tarafından tercih edilmiyor?

Bu sorular yalnızca teknik ekiplerin tespitiyle cevaplanamaz.

Kadınların, öğrencilerin, çalışanların, yaşlıların, engelli bireylerin ve mahalle sakinlerinin doğrudan katılımıyla belirlenmelidir.

Çünkü güvenlik, sadece uzman raporlarında değil; gündelik hayatın hissinde ortaya çıkar.

Ulaşım Kadınlar İçin Eşitlik Alanıdır

Kentte kadınların hareketliliği, yalnızca bir noktadan başka bir noktaya gitme meselesi değildir.

Ulaşım; eğitim, istihdam, sağlık, kültür, sosyal yaşam ve özgürlük alanlarına erişim aracıdır.

Kadınlar çoğu zaman erkeklerden farklı hareket kalıplarına sahiptir.

İşe gitmek, çocuk bırakmak, alışveriş yapmak, yaşlı bakımına destek olmak, sağlık randevusuna gitmek, okul ve ev arasında çoklu güzergâhlar kullanmak kadınların gündelik hareketliliğinde daha fazla yer tutabilir.

Bu nedenle ulaşım sistemleri yalnızca sabah-akşam iş trafiğine göre planlandığında, kadınların karmaşık ve çok duraklı yolculuk ihtiyaçları gözden kaçabilir.

Dünya Bankası, kadınların ulaşım ve kent hizmetlerine erişiminde toplumsal cinsiyet duyarlı planlamanın; güvenlik, erişilebilirlik, maliyet, bakım yükü ve hizmet kalitesiyle birlikte ele alınması gerektiğini belirtiyor.

Kadın dostu ulaşım için yalnızca daha fazla otobüs seferi yetmez.

Güvenli durak gerekir.

Aydınlatılmış bağlantı yolları gerekir.

Gece saatlerinde güvenilir ulaşım gerekir.

Çocuk arabasıyla, yaşlı yakınıyla veya engelli bireyle hareket eden kadınlar için erişilebilir araç ve durak gerekir.

Taciz, şiddet ve rahatsız edici davranışlara karşı açık başvuru ve takip mekanizması gerekir.

Kadın şoförlerin, denetim personelinin ve ulaşım planlamasında kadın uzmanların görünürlüğü gerekir.

Ve en önemlisi; kadınların ulaşım deneyimini düzenli olarak dinleyen, ölçen ve iyileştiren bir belediye anlayışı gerekir.

Kadınların Kentteki Emeği Görünür Olmalıdır

Kadınların şehir hakkı yalnızca güvenli yürüyüş, ulaşım ve kamusal alan meselesi değildir.

Aynı zamanda emek meselesidir.

Kadınlar kentte hem ücretli hem ücretsiz emeğin önemli bir bölümünü taşır.

Ev içi bakımın görünmeyen yükü, çocukların büyüme sürecine eşlik eden emek, yaşlıların ihtiyaçlarına gösterilen sabır ve özen, aile içindeki düzenin kurulması ve sürdürülmesi, mahallede kurulan dayanışma ağları, gönüllü çalışmalarla topluma sunulan katkı, yerel üretimin sessiz ama değerli çabası ve çoğu zaman kayıt dışı ya da düşük ücretli işlerde verilen mücadele; bütün bunlar, kentin görünmeyen ama vazgeçilmez emeğini oluşturur.

Bütün bunlar kentin görünmeyen işleyişinin parçasıdır.

TÜİK’in İstatistiklerle Kadın 2025 bülteni, kadınların eğitim, istihdam, işgücüne katılım ve karar mekanizmalarındaki yerine ilişkin güncel göstergeler sunuyor. Veriler, kadınların toplumsal ve ekonomik hayata katılımında ilerlemeler olmakla birlikte, istihdam ve temsil alanlarında hâlâ önemli farklar bulunduğunu göstermektedir.

Yine TÜİK’in İş ve Aile Yaşamının Uyumu 2025 bülteninde, 2025 yılında bakım sorumluluğu olan kadınların işgücüne katılma oranının yüzde 37,8; bakım sorumluluğu olmayan kadınlarda ise yüzde 41,7 olduğu bildiriliyor. Erkeklerde bu oranlar sırasıyla yüzde 86,0 ve yüzde 70,0 düzeyindedir.

Bu fark, bakım yükünün kadınların çalışma hayatına katılımını nasıl etkilediğini açık biçimde gösteriyor.

Bu nedenle belediyeler için kreş, gündüz bakım, yaşlı destek hizmetleri, mahalle ölçekli sosyal hizmet noktaları ve güvenli ulaşım yalnızca sosyal yardım başlığı değildir.

Kadınların istihdama, eğitime, girişimciliğe ve kent yaşamına eşit katılımının altyapısıdır.

Bir şehir kadın emeğini görmüyorsa, kendi ekonomik ve sosyal kapasitesini de eksik değerlendiriyor demektir.

Kadınların Karar Süreçlerine Katılımı Sembolik Kalmamalıdır

Kadınlar kentin gündelik hayatını derinden deneyimler.

Ancak bu deneyim karar süreçlerine yeterince yansımadığında, kent politikaları eksik kalır.

Bir mahallede kadınlar hangi sokakta güvensizlik yaşıyor?

Hangi durakta beklemekten kaçınıyor?

Hangi parkı kullanmıyor?

Hangi belediye hizmetine ulaşamıyor?

Hangi sosyal destek mekanizmasını bilmiyor?

Hangi bakım yükü nedeniyle çalışamıyor?

Hangi mahalle toplantısına katılamıyor?

Bu soruların cevabı kadınların doğrudan katılımıyla alınmalıdır.

Kadın meclisleri, kent konseyleri, mahalle toplantıları, belediye stratejik planları, ulaşım master planları ve kentsel tasarım süreçleri; kadınların yalnızca davet edildiği değil, kararları etkileyebildiği alanlara dönüşmelidir.

Katılımın gerçek ölçüsü, toplantıya kaç kadının geldiği değildir.

Kadınların görüşü hangi kararı değiştirdi?

Hangi bütçe önceliğini etkiledi?

Hangi güzergâh yeniden düzenlendi?

Hangi park aydınlatıldı?

Hangi sosyal hizmet açıldı?

Hangi yönetmelik veya uygulama değişti?

İşte asıl sorular bunlardır.

Kadınların katılımı, yerel demokrasinin süsü değil; karar kalitesinin şartıdır.

Kadın Dostu Mahalle İçin Yedi Somut Adım

Güvenli, eşit ve kadın dostu kentler için mahalle ölçeğinde yedi temel adım atılabilir:

Birincisi: Kadın güvenliği ve aydınlatma haritası hazırlanmalıdır.
Kadınların güvensiz hissettiği sokaklar, duraklar, parklar, alt geçitler, otoparklar ve bağlantı yolları mahalle katılımıyla belirlenmeli; iyileştirme takvimi kamuoyuyla paylaşılmalıdır.

İkincisi: Toplu taşıma kadınların deneyimine göre iyileştirilmelidir.
Gece ulaşımı, durak güvenliği, aydınlatılmış yürüme bağlantıları, erişilebilir araçlar, taciz ve şiddete karşı başvuru mekanizmaları güçlendirilmelidir.

Üçüncüsü: Bakım hizmetleri yerel eşitlik politikası olarak ele alınmalıdır.
Kreş, gündüz bakım, yaşlı destek, engelli bakım ve mahalle sosyal hizmet noktaları; kadınların çalışma, eğitim ve sosyal hayata katılımını destekleyen temel kent hizmetleri olarak planlanmalıdır.

Dördüncüsü: Kadınların kamusal alan kullanımı izlenmelidir.
Parklar, spor alanları, kütüphaneler, kültür merkezleri, pazar yerleri ve mahalle evleri kadınların erişimi, güvenliği ve kullanım yoğunluğu bakımından düzenli olarak değerlendirilmelidir.

Beşincisi: Kadın meclisleri karar süreçlerine bağlanmalıdır.
Kadın meclisleri ve kadın danışma kurulları; belediye meclisi, kent konseyi, stratejik plan, ulaşım ve bütçe süreçleriyle somut takvimler üzerinden ilişkilendirilmelidir.

Altıncısı: Yerel ekonomik destek mekanizmaları güçlendirilmelidir.
Kadın kooperatifleri, mikro girişimcilik, mesleki eğitim, dijital beceri, yerel pazar erişimi ve üretici kadın ağları belediye politikalarının görünür parçası olmalıdır.

Yedincisi: Şiddet ve kriz durumlarında erişilebilir destek hatları yaygınlaştırılmalıdır.
Kadınların acil destek, hukuki danışmanlık, psikososyal destek ve güvenli yönlendirme hizmetlerine mahalle ölçeğinde nasıl ulaşacağı açık, sade ve sürekli biçimde duyurulmalıdır.

Bu yedi adım, yalnızca kadınlara yönelik hizmet listesi değildir.

Bunlar, şehrin adaletini, güvenliğini ve demokrasi kapasitesini güçlendiren temel yerel yönetim adımlarıdır.

Güvenli Kent Herkes İçin Güvenli Kenttir

Kadınlar için güvenli olan şehir, çocuklar için de güvenlidir.

Yaşlıların adımlarını yavaşlatmadan yürüyebildiği, engelli bireylerin hiçbir engelle karşılaşmadan ilerleyebildiği, gece çalışanların karanlıktan ürkmeden evine dönebildiği, öğrencilerin ise günün her saatinde kendini güvende hissederek sokaklarda var olabildiği bir şehirden söz ediyoruz.

Göçle gelmiş ve kenti yeni tanıyan insanlar için de güvenlidir.

Bu nedenle kadınların şehir hakkı, yalnızca kadınlara dönük özel bir başlık değil; herkes için daha güvenli ve daha adil kent kurmanın en güçlü yoludur.

Bir şehir kadınların kamusal alanda daha fazla görünür olduğu, karar süreçlerine daha fazla katıldığı, ulaşımı daha güvenli kullandığı, parkları daha rahat deneyimlediği, sosyal ve ekonomik hayata daha eşit katıldığı ölçüde gelişir.

Güvenli kent, eşit kenttir.

Eşit kent, demokratik kenttir.

Demokratik kent ise ortak aklın gerçekten çalıştığı kenttir.

Cuma Yazısına Doğru: Çöp Değil Kaynak

Bu yazıda kadınların şehir hakkı üzerinden güvenli, eşit ve katılımcı kent meselesini ele aldık.

Cuma günü yayımlanacak bir sonraki yazıda ise şehir hayatının çoğu zaman görünmeyen ama her gün hepimizin ürettiği bir başka büyük başlığı konuşacağız:

Atık.

Yani çöp sandığımız ama doğru yönetildiğinde kaynağa, ekonomiye, çevre bilincine ve mahalle kültürüne dönüşebilecek bir alanı…

KENT İÇİN ORTAK AKIL | No.10 başlığında şu sorunun cevabını arayacağız:

Bir şehir, çöpünü yalnızca topluyor mu; yoksa atığını kaynağa dönüştürerek döngüsel bir kent ekonomisi kurabiliyor mu?

Çünkü bilinçli toplum yalnızca güvenli sokaklarda, eşit kamusal alanlarda ve adil ulaşımda değil; tüketim alışkanlıklarında, geri dönüşüm kültüründe ve ortak çevre sorumluluğunda da kendini gösterir.

Son Söz: 15 Temmuz, Millet İradesine Sahip Çıkma Günüdür

Bugün 15 Temmuz.

15 Temmuz, Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal düzenine, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne, seçilmiş yönetime, millet iradesine ve bağımsızlığına yönelmiş hain darbe teşebbüsüne karşı milletin ortaya koyduğu tarihî direnişin adıdır.

Bu konuda hiçbir tereddüt, bulanıklık veya gri alan yoktur.

15 Temmuz; kimden gelirse gelsin, hangi gerekçeyle sunulursa sunulsun, darbeci zihniyetin, vesayet arayışının ve millet iradesini silahla teslim alma girişiminin açık biçimde reddedildiği gündür.

2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’da yapılan değişiklikle 15 Temmuz’un “Demokrasi ve Milli Birlik Günü” olarak genel tatil günleri arasında yer alması da bu tarihî hafızanın devlet düzenindeki karşılığıdır.

Bu vesileyle; 15 Temmuz şehitlerimizi rahmetle, gazilerimizi minnetle anıyorum.

Rabbim ülkemizi her türlü darbeden, vesayetten, ihanetten, fitneden, terörden ve kardeşliğimizi zedeleyecek her türlü karanlık girişimden muhafaza eylesin.

Milletimizin birliğini, devletimizin bekasını, demokrasimizin gücünü, şehirlerimizin huzurunu ve gençlerimizin geleceğe olan inancını daim eylesin.

Dileğimiz ve duamız şudur:

Türkiye, bir daha hiçbir karanlık gecenin tehdidi altında kalmasın; millet iradesi, hukuk devleti, demokrasi, adalet, ortak akıl ve toplumsal dayanışma her zaman galip gelsin.

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr

Yararlanılan Dijital Kaynaklar

Bu yazının kaynak omurgası; kadınların eğitim, istihdam, karar mekanizmaları ve toplumsal hayattaki yerine ilişkin göstergeler sunan TÜİK İstatistiklerle Kadın 2025 bülteni, bakım sorumluluğunun kadınların işgücüne katılımı üzerindeki etkisini gösteren TÜİK İş ve Aile Yaşamının Uyumu 2025 bülteni, kadınlar ve kız çocukları için güvenli kamusal alanların yerel yönetim politikalarıyla birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koyan UN Women Safe Cities and Safe Public Spaces çalışmaları, toplumsal cinsiyet eşitliği ile kentsel planlama arasındaki ilişkiyi açıklayan Dünya Bankası Gender-Inclusive Urban Planning and Design el kitabı ve 15 Temmuz’un “Demokrasi ve Milli Birlik Günü” olarak genel tatil günleri arasında yer aldığını gösteren 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun üzerine kuruludur.

Bu dijital kaynaklar, kadınların şehir hakkının yalnızca güvenlik başlığıyla sınırlı olmadığını; ulaşım, kamusal alan, bakım hizmetleri, yerel ekonomi, karar süreçleri, aydınlatma, veri, katılım ve demokrasi kültürüyle birlikte ele alınması gereken çok boyutlu bir kent politikası alanı olduğunu göstermektedir.