Bir kentin geleceğine kim karar verir?

Bu soruya ilk anda verilecek cevap bellidir: Belediye başkanları, belediye meclisleri, merkezi idarenin ilgili kurumları, şehir plancıları, mimarlar, mühendisler, yatırımcılar ve uzmanlar…

Elbette bunların her biri kent yönetiminde belirleyici sorumluluklar taşır.

Ama bu cevabın içinde çoğu zaman görünmeyen, sesi yeterince duyulmayan büyük bir özne vardır:

O kentte yaşayan yurttaş.

Sabah işe yetişmek için durağa koşan genç, çocuğunu okula götüren anne-baba, kaldırımda yürümekte zorlanan yaşlı, mahallesinde alınan dönüşüm kararından etkilenen kiracı, iş yerinin önündeki trafik yoğunluğunu yaşayan esnaf, deprem korkusuyla evinin güvenliğini düşünen aile, parkını ve sokağını paylaşan çocuk…

Kentin gerçek hayatı, bu insanların günlük deneyimleriyle şekillenir.

Ancak kent adına alınan birçok karar, bu hayatların bilgisine yeterince başvurmadan verilir.

İşte bu yazı dizisi, tam da bu noktadan hareket ediyor.

“Kent İçin Ortak Akıl”; yerel yönetimleri yalnızca hizmet üreten kurumlar olarak değil, yurttaşların yaşadıkları çevreyi tanıdığı, karar süreçlerini takip ettiği, sorumluluk üstlendiği ve geleceği birlikte kurduğu demokratik alanlar olarak ele almayı amaçlıyor.

Yerel Yönetim, Vatandaşın Devletle En Yakın Temasıdır

Bir yurttaş, merkezi idarenin kararlarını çoğu zaman uzaktan hisseder.

Ancak belediyeyi her gün yaşar.

Sokağın aydınlatmasında, kaldırımın durumunda, otobüsün saatinde, parktaki güvenlikte, suyun kesilmesinde, çöpün toplanmasında, pazar yerinde, okul çevresinde, ruhsat sürecinde ve mahallesinin geleceğinde yerel yönetimin kararlarıyla karşılaşır.

Bu nedenle belediyecilik sadece teknik bir hizmet alanı değildir.

Yerel yönetim; yurttaşlık bilincinin geliştiği, kamu kurumlarına duyulan güvenin sınandığı ve ortak yaşam kültürünün kurulduğu en yakın demokrasi alanıdır.

Bir şehirde yol yapılabilir.

Park açılabilir.

Yeni binalar yükselebilir.

Sosyal tesisler kurulabilir.

Ama kentliler, kendi şehirlerinin geleceğine ilişkin kararlara bilgiye dayalı biçimde katılamıyorsa; yapılan işler ne kadar değerli olursa olsun, ortak aidiyet ve ortak sorumluluk eksik kalır.

Bugünün şehirleri yalnızca daha çok yatırım değil, daha güçlü yurttaşlık talep ediyor.

Bilgili Yurttaş Olmadan Bilinçli Katılım Olmaz

Katılım, çoğu zaman toplantıya gitmek, görüş belirtmek veya sosyal medyada tepki göstermek sanılıyor.

Oysa gerçek katılımın ilk şartı bilgidir.

Bir imar değişikliği hakkında fikir yürütmek için yalnızca “olumlu” ya da “olumsuz” demek yetmez. Kararın mahalleye ne getireceğini; nüfus yoğunluğunu, altyapı kapasitesini, ulaşım yükünü, okul ve sağlık hizmetlerine etkisini, yeşil alan ihtiyacını ve sosyal yapıyı birlikte değerlendirebilmek gerekir.

Kentsel dönüşüm konuşulacaksa, yalnızca binanın dayanıklılığına bakmak yeterli değildir. Hak sahipliği, kiracıların durumu, mahalle esnafı, okul ihtiyacı, ulaşım bağlantıları, sosyal doku, altyapı yükü ve yerinde dönüşüm hakkı aynı denklemde değerlendirilmelidir.

Su yönetimi denildiğinde yalnızca “tasarruf edelim” demek eksik kalır. Kuraklık riski, su kayıp ve kaçakları, yağmur suyu hasadı, nüfus artışı, yeşil alanların sulanması, tarımsal kullanım ve şehirlerin su kaynakları birlikte konuşulmalıdır.

Deprem hazırlığı ise yalnızca binaların güçlendirilmesi değildir. Toplanma alanları, mahalle dayanışması, acil iletişim, ulaşım koridorları, ilk yardım bilgisi, engelli ve yaşlı yurttaşların tahliye güvenliği de afet direncinin ayrılmaz parçalarıdır.

Bilgili yurttaş, her konuda uzman olan kişi değildir.

Bilgili yurttaş; kendisini ilgilendiren kararın ne olduğunu, hangi kurumun sorumlu olduğunu, güvenilir bilgiye nereden ulaşabileceğini ve hangi yollarla söz söyleyebileceğini bilen kişidir.

Bilinçli toplum ise bu yurttaşların çoğalmasıyla oluşur.

Kent Sorunları Birbirinden Kopuk Değildir

Kent yönetiminde en büyük yanlışlardan biri, sorunları birbirinden bağımsız dosyalar gibi ele almaktır.

Deprem başka bir birimin konusu…

Kentsel dönüşüm başka bir başlık…

Trafik ayrı…

Su ve çevre ayrı…

Gençlik, yaşlılık, kadınların güvenliği, engellilerin erişimi, atık yönetimi ve dijital katılım ise birbirinden kopuk gündemler gibi görülür.

Oysa şehir hayatı parçalı değildir.

Depreme dayanıklı bir kent; yaşlıların, çocukların ve engelli bireylerin güvenli tahliyesini düşünmeden kurulamaz.

Kentsel dönüşüm; okul, sağlık birimi, ulaşım, yeşil alan, su altyapısı, sosyal dayanışma ve mahalle ekonomisini dikkate almadan gerçek anlamını bulamaz.

Trafik sorunu çözülmeden gençlerin eğitime, işe ve sosyal hayata eşit erişiminden söz etmek mümkün değildir.

Güvenli, aydınlık, erişilebilir ve düzenli ulaşım sistemi kurulmadan kadınların kent hayatına eşit katılımı sağlanamaz.

Su kaynakları planlanmadan yeni konut alanları, nüfus yoğunluğu ve sanayi yatırımları sağlıklı biçimde yönetilemez.

Atık yönetimi güçlenmeden çevre bilinci ve döngüsel ekonomi hedefleri de kâğıt üzerinde kalır.

Bu yüzden kent; müdürlüklerin, daire başkanlıklarının ya da tek tek projelerin toplamı değildir.

Kent; insanı, çevreyi, ekonomiyi, mekânı, kültürü, güvenliği ve geleceği aynı çerçevede birlikte düşünebilme becerisidir.

Kent Konseyleri: Türkiye’nin Hazır Katılım Zemini

Türkiye’de yerel demokrasinin en önemli hukuki araçlarından biri kent konseyleridir.

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 76’ncı maddesi, kent konseylerini kent vizyonunun geliştirilmesi; hemşehrilik bilincinin güçlendirilmesi; sürdürülebilir kalkınma, çevreye duyarlılık, saydamlık, hesap verme, katılım ve yerinden yönetim ilkelerinin hayata geçirilmesiyle ilişkilendiriyor.

Kanun, kent konseylerinde oluşturulan görüşlerin belediye meclisinin ilk toplantısında gündeme alınarak değerlendirilmesini de öngörüyor.

Bu çerçeve, kent konseylerinin yalnızca etkinlik düzenleyen veya temsili toplantılar yapan yapılar olarak görülmemesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Kent konseyleri; üniversiteleri, meslek odalarını, sivil toplum kuruluşlarını, muhtarları, kamu kurumlarını, gençleri, kadınları, çocukları, engelli bireyleri ve mahalleleri kent yönetimiyle buluşturabilecek bir ortak akıl zemini olabilir.

Ancak burada kritik soru şudur:

Kent konseylerinde konuşulanlar, belediye meclislerine, stratejik planlara, yatırım programlarına ve bütçe tercihlerine ne kadar yansıyor?

Katılımın anlamı, yalnızca insanların dinlenmesiyle değil; onların görüşlerinin nasıl değerlendirildiğinin, hangi önerinin neden hayata geçirildiğinin veya neden uygulanamadığının açıkça görülmesiyle oluşur.

Dünyadan Bir İşaret: Yurttaş Meclisleri

İrlanda’nın Yurttaş Meclisi modeli, bu konuda dünyadaki en dikkat çekici örneklerden biri olarak öne çıkıyor.

İrlanda’da yurttaş meclisleri; toplumun farklı yaş, cinsiyet, coğrafi dağılım ve sosyal kesimlerini mümkün olduğunca yansıtacak biçimde rastgele seçilen katılımcıları bir araya getiriyor. Katılımcılar; uzmanları, sivil toplum temsilcilerini ve farklı görüşleri dinliyor; bilgi ediniyor; ardından belirli kamusal sorunlar üzerinde müzakere ederek öneriler geliştiriyor.

Önceki İrlanda Yurttaş Meclisi örneklerinde 99 yurttaş ve bağımsız bir başkan yer aldı. Katılımcılar, İrlanda toplumunu yaş, cinsiyet, sosyal sınıf ve bölgesel dağılım bakımından geniş biçimde yansıtacak şekilde seçildi.

Bu modelin anlamı, seçilmiş kurumların yerine yurttaşların geçirilmesi değildir.

Asıl anlamı; seçilmiş kurumların, toplumun farklı deneyimlerinden, güvenilir bilgiden ve ortak akıldan daha fazla yararlanabilmesidir.

OECD de yurttaş katılımı ve müzakere süreçlerinin temsilî demokrasinin yerine geçmek için değil, onu daha kapsayıcı ve etkili hâle getirmek için tasarlanması gerektiğini vurguluyor. OECD’ye göre iyi tasarlanmış süreçler; farklı görüşleri görünür kılabilir, politika önerilerinin kalitesini artırabilir, toplumsal güveni güçlendirebilir ve kararların daha geniş kabul görmesine katkı sunabilir.

Türkiye’de kent konseylerinin deneyimi ile yurttaş meclislerinin bilgilenmiş, kapsayıcı ve sonuç takip eden yaklaşımı bir araya getirildiğinde; yerel yönetimler için daha etkili bir katılım mimarisi kurulabilir.

Bu Dizi Neyi Konuşacak?

“Kent İçin Ortak Akıl” yazıları, kent hayatını etkileyen başlıkları birbirinden kopuk alanlar olarak değil; aynı ortak gelecek meselesinin parçaları olarak ele alacak.

Bu dizide;

Mahallenin demokrasinin en yakın halkası oluşunu,

Deprem dirençliliğinin bilinçli mahalle ve dayanışma kültürüyle bağını,

Kentsel dönüşümün yalnızca bina yenilemekten ibaret olmadığını,

Su, iklim ve kuraklık meselesinin ortak sorumluluk boyutunu,

Trafiğin bir ulaşım meselesinden önce bir kent kültürü meselesi olduğunu,

Gençlerin şehirlerin seyircisi değil, geleceğin kurucusu olması gerektiğini,

Yaşlanan toplumun ve yalnız yaşayan bireylerin kent politikalarındaki yerini,

Kadınların güvenli, eşit ve erişilebilir şehir hakkını,

Atık yönetiminin çevre kadar ekonomi ve yurttaşlık kültürüyle bağını,

Dijital belediyeciliğin açık veri, şeffaflık ve karar takibi bakımından taşıdığı imkânları,

Yerel demokrasi sözleşmesinin nasıl kurulabileceğini tartışacağız.

Her başlık, tek başına bir sorun alanı değildir.

Her biri; bilgili yurttaş, bilinçli toplum, şeffaf yönetim ve ortak gelecek hedefinin farklı yüzüdür.

Ortak Akıl, Ortak Sorumluluk Demektir

Kent hakkında konuşmak kolaydır.

Trafikten şikâyet etmek, çarpık yapılaşmayı eleştirmek, su kesintisine tepki göstermek, deprem korkusunu dile getirmek, gençlerin işsizliğinden kaygı duymak ya da çevre kirliliğine dikkat çekmek elbette gereklidir.

Ancak ortak akıl, yalnızca eleştiri üretmek değildir.

Ortak akıl; sorunu anlamak, doğru bilgiyi aramak, farklı görüşleri dinlemek, çözümün maliyetini görmek, öncelikleri birlikte belirlemek ve alınan kararın takibini yapmaktır.

Yurttaşın yalnızca talep eden değil, çözümün de ortağı olduğu şehirler daha dayanıklı olur.

Kentin geleceği hakkında bilgi sahibi olan toplumlar, söylentiye ve kutuplaşmaya daha az teslim olur.

Şeffaf karar süreçleri, kurumlara duyulan güveni güçlendirir.

Mahallede başlayan katılım kültürü ise zamanla kentin tamamına yayılan bir demokrasi alışkanlığına dönüşür.

Son Söz: Kentler İnsanlarıyla Güçlenir

Kentler binalarla büyür.

Ama şehirler, insanlarıyla güçlenir.

Kentler yatırımlarla yenilenir.

Ama şehirler, ortak akılla geleceğe hazırlanır.

Türkiye’nin önündeki mesele yalnızca daha çok yol yapmak, daha çok konut üretmek, daha çok tesis açmak ya da daha büyük projeler geliştirmek değildir.

Asıl mesele; kentini tanıyan, mahallesine sahip çıkan, bilgiye erişen, kararları takip eden, çözümün parçası olmaya istekli ve ortak hayatın sorumluluğunu üstlenen yurttaşların sayısını artırmaktır.

Yerel demokrasi, bir yönetim tekniğinden ibaret değildir.

Yerel demokrasi, toplum inşa etme meselesidir.

Ve belki de geleceğin şehirleri; en yüksek binaları yapanların değil, en bilinçli yurttaşları yetiştirenlerin şehirleri olacaktır.

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr