Mahalle ölçeğinde kurulan sosyal uyum altyapısı; barınma, eğitim, istihdam, sosyal hizmet ve kamusal alan tasarımını aynı çerçevede birleştirdiğinde, göç yönetimi ‘kriz’ olmaktan çıkar; şehir için bir direnç ve kalkınma kapasitesine dönüşür.

1. Modelin Omurgası: Dört Bileşen, Tek Sistem

Ankara için önerilen Mahalle Temelli Sosyal Bütünleşme Modeli dört ana bileşenden oluşur. Her bileşen tek başına anlamlı olmakla birlikte, asıl etki bileşenlerin bir sistem olarak birlikte çalışmasıyla ortaya çıkar. Modelin yöneten ilkesi şudur: ‘Vatandaşın/yerleşenin hayatı tek parça; kamu hizmeti de tek parça çalışmalı.’

1.1. Mahalle Sosyal Uyum ve Hizmet Merkezleri (MSUHM)

Her ilçeye tek bir merkez yerine; ihtiyaç, göç yoğunluğu ve kırılganlık göstergelerine göre seçilmiş odak mahallelerde yürüyüş mesafesinde erişilebilen birimler kurgulanmalıdır. Bu merkezler, ‘sosyal yardım bürosu’ değil; çok disiplinli, veriyle çalışan ve yönlendirme kapasitesi yüksek bir yerel refah altyapısıdır.

Asgari hizmet kataloğu:

·        Danışmanlık ve yönlendirme: hukuki bilgilendirme, kayıt süreçleri, hizmete erişim.

·        Psikososyal destek: travma duyarlı danışmanlık, aile içi destek, çocuk/ergen desteği.

·        Dil ve uyum: Türkçe iletişim, kent yaşamı oryantasyonu, hak ve sorumluluk okuryazarlığı.

·        Eğitim destek: okul devamı takibi, etüt, rehberlik, burs-yönlendirme.

·        Kadın ve gençlik programları: mesleki yönlendirme, girişimcilik, sosyal katılım.

·        Ayrımcılıkla mücadele hattı: başvuru, arabuluculuk, yönlendirme, izleme.

·        Yönetişim masası: mahalle toplantıları, geri bildirim ve çözüm izleme.

Tek dosya - tek vaka yönetimi: Merkezler, kişinin farklı hizmetlere dağılmasını önleyen bütünleşik bir vaka yönetimiyle çalışır. Bu yaklaşım, tekrar eden başvuruları azaltır; kaynak kullanımını rasyonelleştirir; sonuç üretme kapasitesini artırır. Dijital altyapı, kişisel veriyi koruyan bir çerçevede; sadece hizmet sunumu için gerekli asgari bilgiyi işler.

1.2. Ortak Yaşam Mekânları ve Kamusal Alan Tasarımı

Uyumun en görünür boyutu kamusal alandır. Parklar, semt spor alanları, kütüphaneler, çok amaçlı salonlar ve mahalle etkinlik noktaları; farklı grupların gündelik ve doğal temasını artırır. Bu nedenle sosyal uyum politikası, kentsel tasarım kararlarıyla birlikte yürütülmelidir.

Ankara için uygulanabilir tasarım ilkeleri:

·        Güvenli aydınlatma ve erişilebilirlik (kadın, çocuk, yaşlı ve engelliler için).

·        Çok dilli yönlendirme ve bilgilendirme (kritik hizmet noktalarında).

·        Düşük maliyetli, yüksek etkili ‘mahalle etkinlik takvimi’ (kültür, spor, eğitim).

·        Kuşaklararası etkileşim alanları (gençlik-yaslı ortak programları).

·        Spor ve sanat üzerinden temas: turnuvalar, atölyeler, mahalle festivalleri.

Kamu-üniversite-STK işbirliğiyle düzenli program akışı oluşturulmadığında, fiziksel mekân tek başına uyum üretmez. Bu nedenle mekân tasarımı ‘program tasarımı’ ile birlikte ele alınmalıdır.

1.3. Eğitim ve İstihdam Köprüleri

Göç ve uyumun başarısı, eğitim sürekliliği ve ekonomik katılımla doğrudan ilişkilidir. Ankara’da OSB’ler, teknoparklar ve güçlü üniversite ekosistemi, istihdam köprüleri kurmak için büyük avantajdır.

Program seti:

·        Mahalle eğitim destek noktaları: okul devamı izleme, etüt ve rehberlik.

·        Mesleki beceri programları: belediye-İŞKUR-OSB işbirliğiyle kısa modüller.

·        Kadınlar için esnek zamanlı programlar: bakım yükünü gözeten tasarım.

·        Gençler için mentorluk ve staj köprüleri: üniversite ve özel sektör ortaklığı.

·        Girişimcilik destek hattı: mikro girişimler için yönlendirme ve eğitim.

Bu bileşenin başarısı, işgücü piyasasıyla kurulan gerçek bağlantıya bağlıdır. Programların sonunda ‘sertifika’ verilmesi tek başına yeterli değildir; iş yerleştirme, staj, mentorluk ve takip mekanizması kurulmalıdır.

1.4. Katılımcı Mahalle Yönetişimi

Uyum politikasının sürdürülebilir olması için karar süreçleri yerelleşmelidir. Bu, ‘herkesi aynı masaya oturtmak’ kadar; şeffaflık, veri paylaşımı ve ihtilaf çözüm mekanizmalarını kurmak anlamına gelir.

·        Mahalle İstişare Kurulları (düzenli toplantı, gündem ve tutanak düzeni).

·        Gençlik ve Kadın Konseyleri (program tasarımı ve geri bildirim).

·        Arabuluculuk ve uzlaşı hattı (çatışma önleme, sosyal barış).

·        Gönüllülük ağı (mentorluk, dil desteği, etkinlik organizasyonu).

2. Kurumsal Mimari: Çok Düzlemli Yönetişim

Model, Büyükşehir-İlçe-Üniversite-STK ve ilgili kamu kurumları arasında açık rol tanımlarıyla çalışmalıdır. Aksi halde iyi uygulamalar ‘tekil başarı hikayesi’ olarak kalır ve ölçeklenemez.

2.1. Roller ve Sorumluluklar

·        Büyükşehir Belediyesi: strateji, veri altyapısı, standartlar, eş finansman ve koordinasyon.

·        İlçe Belediyeleri: mahalle ölçeğinde uygulama, merkezlerin işletimi, yerel paydaş yönetimi.

·        Üniversiteler: izleme-değerlendirme, etki analizi, eğitim modülleri, politika tasarımı desteği.

·        STK’lar ve meslek örgütleri: saha geri bildirimi, erişim, gönüllülük ağı ve hizmet arayüzü.

·        Merkezi kurumlar: mevzuat uyumu, yönlendirme ve tamamlayıcı programlar.

Öneri: Büyükşehir bünyesinde “Ankara Uyum ve Sosyal Bütünleşme Koordinasyon Birimi” kurulmalı; ilçe belediyeleriyle aylık izleme toplantısı ve üç aylık kamu raporu standardı benimsenmelidir.

3. Finansman ve Sürdürülebilirlik

Göç ve uyum alanında başarısızlığın en büyük nedeni, programların proje mantığında ‘kısa vadeli’ kurgulanmasıdır. Ankara için finansman; belediye bütçesi, ulusal programlar, uluslararası fonlar ve kamu-özel-sivil ortaklıklarıyla çeşitlendirilmelidir.

Önerilen finansman sepeti:

·        Belediye sosyal hizmet bütçesi içinde ‘uyum programı’ kalemi (çok yıllı).

·        Kalkınma ajansı destekleri ve proje eş finansmanı (pilot mahalleler).

·        Kurumsal sosyal sorumluluk ve sponsorluklar (gençlik, eğitim, spor).

·        Hibe ve teknik destek programları (uygun uluslararası mekanizmalar).

·        Kooperatif ve yerel girişim modeli (kadın/genç girişimcilik programları).

Bütçe tasarımında kritik ilke: Kaynakların önemli kısmı ‘önleyici’ bileşenlere ayrılmalıdır. Önleyici sosyal politika, sonradan doğan maliyetleri (güvenlik, sağlık, sosyal yardımlar) düşürür.

4. Veri Yönetişimi, Ölçme ve Şeffaflık

Modelin güven üretmesi için iki şart vardır: veri temelli çalışma ve şeffaflık. Bu, kişisel veriyi ifşa etmeden; mahalle ölçeğinde risk ve ihtiyaç haritaları üretmeyi, performans göstergelerini düzenli yayımlamayı ve bağımsız değerlendirmeyi mümkün kılar.

4.1. Ankara Uyum Gösterge Seti (Örnek)

·        Eğitim sürekliliği: devamsızlık, okul terk riski, destek programına katılım.

·        İstihdam: kayıt dışılık oranı, mesleki programa katılım, iş yerleştirme/staj.

·        Sosyal hizmet erişimi: danışmanlık sayısı, vaka yönetimi sonuçları.

·        Kadın ve genç katılımı: programlara katılım, sosyal etkinlik sıklığı.

·        Sosyal uyum: ortak etkinlik sayısı, arabuluculuk başvuruları ve sonuçları.

·        Kent güvenliği algısı: mahalle anketleri, şikayet ve çözüm süreleri.

Raporlama standardı: Gösterge seti üç ayda bir yayımlanmalı; yılda bir kez bağımsız etki analizi yapılmalıdır. Bu analizler, iyi uygulamaların ölçeklenmesi ve zayıf alanların güçlendirilmesi için temel araçtır.

5. İletişim, Risk Yönetimi ve Sosyal Barış

Göç alanında ‘algı’, çoğu zaman ‘olgudan’ daha hızlı yayılır. Bu nedenle akıllı belediyecilik; hizmet tasarımının yanında, sosyal barışı koruyan bir iletişim ve risk yönetimi stratejisi de kurmak zorundadır.

·        Doğru bilgi: düzenli veri paylaşımı ve yanlış bilgiyi hızlı düzeltme mekanizması.

·        Ortak dil: ayrıştırmayan, hak temelli ve toplumsal barışı önceleyen iletişim.

·        Erken uyarı: mahalle ölçeğinde gerilim göstergeleri ve arabuluculuk.

·        Ortak etkinlikler: temas alanlarını artıran kültür, spor ve gönüllülük programları.

 6. Pilot Uygulama: 2025-2030 Yol Haritası (Örnek)

2025 – Hazırlık ve tasarım: veri altyapısı, paydaş protokolü, pilot mahalle seçimi, hizmet standartları.

2026 – Pilot başlangıç: 3-5 odak mahallede MSUHM açılışı, eğitim-istihdam köprüleri, göstergelerin ilk ölçümü.

2027 – Ölçekleme: pilotların etki analizi, başarılı bileşenlerin 10+ mahalleye yayılımı.

2028 – Kurumsallaşma: bütçe kalemi ve iş süreçlerinin standartlaşması, dijital raporlama.

2029-2030 – Olgunluk: bütün ilçelerde asgari standart, düzenli kamu raporu, bağımsız değerlendirme ve sürekli iyileştirme.

 7. Sonuç: Ankara 2030’da Ortak Yaşamın Mimarisi

Ankara, göç ve uyum alanında ‘sorun yönetimi’ yerine ‘ortak yaşam mimarisi’ kurabilirse; sosyal barışı güçlendirirken ekonomik canlılığı da artırabilir. Bu iki parçalı Bölüm 9’un hedefi; yerel yönetimlere, akademiye ve politika yapıcılara uygulanabilir bir çerçeve sunmak; kamuoyunu da ortak aklın parçası haline getirmektir.

Kaynaklar:

·         UN-Habitat – World Cities Report; Inclusive Cities ve urban migration yayınları [1]

·         IOM – Migration Governance Indicators (MGI); Local MGI araçları ve ülke profilleri [2]

·         Eurocities – Integrating Cities Process; entegrasyon sözleşmeleri ve iyi uygulamalar [3]

·         Seoul Metropolitan Government – inclusion/diversity politikaları ve izleme çerçeveleri [7]

·         TÜİK – iç göç istatistikleri (yıllık bültenler) [6]

·         UNHCR – forced displacement raporları ve ülke notları [5]

Dr. Oğuz Poyrazoğlu

Gazi Üniv. Öğr. Üyesi

Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı

Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü

opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr