Bugün 26 Eylül… Türkçenin yalnızca konuşulan bir dil değil, bir milletin hafızası, kimliği ve ruhu olduğunu yeniden hatırladığımız Dil Bayramıdır....

Tam 94 yıl önce, 26 Eylül 1932’de Dolmabahçe Sarayı’nın tarihî atmosferinde toplanan I. Türk Dili Kurultayı, aslında bir dil toplantısından çok daha büyük bir anlam taşıyordu. O toplantı, bir milletin kendi sesine dönme iradesiydi. Çünkü dil, yalnızca kelimelerden oluşmaz. Dil; bir milletin dünyayı nasıl gördüğüdür. Bir çocuğun annesinden duyduğu ilk ninni, dedesinden dinlediği ilk masal, okulda öğrendiği ilk şiir, sevdiğine söylediği ilk söz, vatanı için yazdığı ilk mektup, şehitleri için yaktığı ağıt, geleceğe bıraktığı ilk cümledir. Kısacası dil, insanın kendisini dünyaya anlatma biçimidir.

Türkçenin çağdaş anlamda kurumsallaşması yolunda en önemli adımlardan biri, 11 Temmuz 1932 akşamı Atatürk'ün sofrasında yapılan tarihî konuşmayla atıldı. Ardından Samih Rifat, Ruşen Eşref Ünaydın, Celâl Sahir Erozan ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu tarafından hazırlanan ve İçişleri Bakanlığına sunulan dilekçe ile Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin kuruluş süreci başladı.

12 Temmuz 1932… Türk dilinin araştırılması, geliştirilmesi ve bilimsel esaslar üzerinde çalışılması amacıyla Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. Bugünkü Türk Dil Kurumu'nun temelleri böylece atılmış oldu.

Ve daha sonra 26 Eylül… Dolmabahçe'de başlayan I. Türk Dili Kurultayı ile bu tarih, milletimizin hafızasında Dil Bayramı olarak yerini aldı. Burada asıl üzerinde durmamız gereken mesele şudur: Atatürk ve arkadaşları neden dili bu kadar önemli gördüler? Çünkü onlar biliyorlardı ki bağımsızlık yalnızca siyasî sınırların korunmasıyla gerçekleşmez.

Bir milletin kendi tarihini yazabilmesi, kendi bilimini üretebilmesi, kendi sanatını geliştirebilmesi ve kendi geleceğini kurabilmesi için önce kendi sesiyle düşünebilmesi gerekir.

Dil giderse ne kalır? Tarihe baktığımızda büyük devletlerin yalnızca ordularla değil; kültürlerle, dillerle ve düşüncelerle de mücadele ettiklerini görürüz. Bir milletin dilini zayıflatmak, onun hafızasını zayıflatmaktır. Çünkü kelimeler sadece anlam taşımaz; medeniyet taşır. 

• "Vatan" dediğimizde yalnızca bir toprak parçasını değil, uğruna fedakârlık yapılmış bir tarihi hatırlarız.
• "Anne" dediğimizde yalnızca biyolojik bir bağı değil, merhameti, şefkati ve güveni hissederiz.
• "Bayrak" dediğimizde bir kumaş parçasından çok daha fazlasını görürüz.
• "Şehit" dediğimizde kelimenin içine bir milletin acısı, fedakârlığı ve inancı sığar.

İşte dil budur. Bir kelimenin içinde bazen bin yıllık bir tarih saklıdır. 

Türkçe yalnızca geçmişimizin değil, geleceğimizin de dilidir. Bugün Türkçeyi konuşurken yalnızca Orhun Yazıtlarından, Dede Korkut'tan, Yunus Emre'den, Fuzûlî'den, Karacaoğlan'dan, Namık Kemal'den, Mehmet Âkif'ten veya Yahya Kemal'den söz etmiyoruz. Biz aynı zamanda geleceğin Türkçesini konuşuyoruz.  Çünkü dil, geçmişten devralınan ve geleceğe teslim edilen canlı bir emanettir. Bu nedenle Türkçeyi korumak, onu bir müzede saklamak anlamına gelmez. Tam tersine… Türkçeyi yaşatmak; onun bilimde, teknolojide, hukukta, tıpta, mühendislikte, sanatta ve dijital dünyada güçlü biçimde var olmasını sağlamaktır.

Bugün yapay zekâ çağındayız. Dijital asistanlar konuşuyor, algoritmalar metin üretiyor, makineler insan dilini anlamaya çalışıyor. Peki biz bu yeni dünyada Türkçeyi ne kadar güçlü temsil edebiliyoruz? Yapay zekâ sistemlerine Türkçeyi ne kadar doğru öğretiyoruz?

Bilimsel yayınlarımızda Türkçe ne kadar güçlü?  Çocuklarımız teknolojiyle tanışırken kendi dillerini ne kadar bilinçli kullanıyor? Sosyal medya dilimiz giderek neden kısalıyor, yüzeyselleşiyor ve yabancı kelimelerin istilasına uğruyor?

Bunlar, Dil Bayramı'nda kendimize sormamız gereken sorulardır. Çünkü Türkçeyi sevmek, yalnızca güzel Türkçe konuşmak değildir. Türkçenin geleceğini düşünmektir.

Dilimize sahip çıkmak, düşüncemize sahip çıkmaktır. Bugün yabancı bir kelime kullanmakla Türkçeyi kaybetmeyeceğiz… Ama mesele burada birkaç kelime değildir. Asıl mesele, zaman içerisinde kendi kelimelerimizi üretme yeteneğimizi kaybetmemizdir.

Bir millet kendi kavramlarını üretemiyorsa, bir süre sonra başkalarının kavramlarıyla düşünmeye başlar. Başkalarının kavramlarıyla düşünen toplumlar ise zamanla kendi meselelerini bile başkalarının penceresinden görmeye başlayabilir.

Bu yüzden Türkçe meselesi, yalnızca dilbilimcilerin meselesi değildir. Bu mesele öğretmenin, akademisyenin, gazetecinin, sanatçının, siyasetçinin, mühendisin, hukukçunun, velinin ve her Türk vatandaşının meselesidir.

Özellikle üniversitelerimize büyük görev düşmektedir. Bilim dili güçlü olmayan bir milletin bilimsel bağımsızlığından söz etmek kolay değildir. Bilim üretirken Türkçeyi küçümsemek, aslında kendi düşünce kapasitemizi küçümsemektir. Elbette evrensel bilim diliyle iletişim kuracağız. İngilizceyi, Almancayı, Fransızcayı ve diğer dilleri öğreneceğiz. Fakat başka dilleri bilmek başka, kendi dilini küçümsemek başkadır. Dünyayı öğrenelim. Ama dünyaya kendimizi de anlatabilelim.

Türkçe Bizim Ruh Evimizdir

Yahya Kemal'in şiirlerinde başka, Halide Edib'in romanlarında başka, Mehmet Âkif'in mısralarında başka, Yunus Emre'nin ilahilerinde başka bir Türkçe vardır.

Ama hepsinin ortak bir yanı vardır: İnsanımızın ruhuna dokunurlar. Çünkü dil, insanın yalnızca zihnine değil, kalbine de ulaşır.

Bir annenin "Yavrum" deyişindeki sıcaklığı başka hiçbir kelime tam olarak karşılayamaz. Bir babanın "Oğlum" deyişindeki gururu başka bir dilde aynı derinlikle anlatmak mümkün olmayabilir. Bir milletin "Vatan" diye haykırışında ise yalnızca bir sözcük değil, yüzyılların ortak hafızası vardır. İşte bu yüzden Türkçe bizim ruh evimizdir. O evin duvarları kelimelerden, pencereleri şiirlerden, kapıları türkülerden, çatısı ise ortak hafızamızdan yapılmıştır.

Şimdi Bize Düşen Görev

94 yıl önce yakılan meşale bugün hâlâ yanıyor. Fakat hiçbir meşale kendiliğinden sonsuza kadar yanmaz. Onu beslemek gerekir. Bugün bize düşen görev, Türkçeyi yalnızca geçmişten devraldığımız kutsal bir miras olarak görmek değil; gelecek nesillere daha güçlü, daha zengin ve daha bilimsel bir dil bırakmaktır.

Çocuklarımızın daha çok kitap okumasını sağlamalıyız. Bilim insanlarımızı Türkçe bilimsel terminoloji üretmeye teşvik etmeliyiz. Dijital dünyanın yeni kavramlarını Türkçenin imkânlarıyla karşılamalıyız. Türkçeyi sosyal medyada da, üniversitede de, laboratuvarda da, sanatta da, yapay zekâda da güçlü kılmalıyız. Çünkü Türkçe yalnızca dünün dili değildir. Türkçe, yarının da dili olmak zorundadır.

Sonuç ve Değerlendirme

Bir milletin geleceği, yalnızca ekonomik gücüyle, ordusuyla veya teknolojisiyle ölçülmez. Bütün bunların arkasında onları anlamlandıran bir kültürel hafıza ve dil vardır.

94 yıl önce yakılan Dil Bayramı meşalesi bize önemli bir hakikati hatırlatıyor: Dilini koruyan millet, hafızasını korur. Hafızasını koruyan millet, kimliğini korur. Kimliğini koruyan millet ise geleceğini kendi elleriyle kurabilir.

Başta Türk dilinin en büyük koruyucularından ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, Türkçenin gelişmesi için emek veren bütün bilim insanlarını, yazarları, şairleri, öğretmenleri ve adsız dil kahramanlarını saygı, minnet ve rahmetle anıyorum.

26 Eylül Dil Bayramımız kutlu olsun.

Sesimiz Türkçe, sözümüz Türkçe, hafızamız Türkçe, geleceğimiz Türkçe olsun. Ve bu 94 yıllık meşale, gelecek yüzyıllara da ışık tutmaya devam etsin.

Saygılarımla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”