Bir insanın İslam’a bakışını yalnızca kitaplar, televizyonlar, sosyal medya veya siyasi tartışmalar belirlemez. Bazen tek bir insanın davranışı, yüzlerce sayfalık bir kitabın anlatamadığını anlatır.

• Bir dürüstlük…
• Bir adalet…
• Bir merhamet…
• Bir yetimin başını okşamak…
• Bir haksızlık karşısında susmamak…
• Bir kul hakkına girmemek…
• Bir emanete ihanet etmemek…

Ve belki de en önemlisi, kimsenin görmediği yerde bile doğru olanı yapabilmek… İşte dinin insan hayatındaki gerçek karşılığı çoğu zaman burada ortaya çıkar.

İslam'ın son ve hak din olduğuna inanmak Müslümanların inanç esaslarının merkezinde yer alır. Fakat dünyanın farklı toplumlarında insanların İslam'a yönelik ilgisinin, mesafesinin veya olumsuz yaklaşımının tek bir sebebi yoktur. Medyada oluşturulan yanlış algılar, İslamofobi, bilgi eksikliği, kültürel uygulamaların din zannedilmesi, bireysel özgürlük anlayışı ve insanların kendi hayat tecrübeleri bu tabloyu etkileyen önemli unsurlardır.

Fakat burada Müslümanların kendilerine sorması gereken çok daha zor bir soru vardır: Acaba insanlar İslam'ı mı tanımıyor, yoksa bazı Müslümanların yaşantısı İslam'ın güzelliğini görmelerine engel mi oluyor?

Bu soru rahatsız edici olabilir. Ama gerçek bir muhasebe, insanın kendisini rahatsız eden sorularla başlamaz mı?

İslamofobinin Ötesinde Bir Muhasebe

İslam'ın medya, sinema ve haber kanallarında zaman zaman şiddet, aşırılık veya geri kalmışlıkla özdeşleştirilmesi, İslam hakkında yeterli bilgiye sahip olmayan insanlarda korku ve önyargı oluşturabilmektedir. Ancak bütün sorumluluğu dışarıya yüklemek kolaycılıktır. Çünkü insanlar çoğu zaman bir dini önce kitaplarından değil, o dine inandığını söyleyen insanlardan öğrenir.

Bir Müslüman dürüstse insanlar dürüstlüğün kaynağını merak eder. Bir Müslüman adilse insanlar adalet anlayışının kaynağını sorar. Bir Müslüman merhametliyse insanlar bu merhametin arkasındaki inancı araştırabilir. Ama bunun tam tersi de mümkündür.

• Bir Müslüman yalan söylüyorsa…
• Haksızlık yapıyorsa…
• Kul hakkını önemsemiyorsa…
• İnsanları küçümsüyorsa…
• Emanete ihanet ediyorsa…

Ve bütün bunları yaparken sürekli İslam'dan söz ediyorsa, ortaya son derece acı bir çelişki çıkar. Çünkü muhatap, anlatılan din ile karşısındaki insan arasında bir bağ kurar. İşte bu nedenle Müslüman olmak yalnızca inanmak değil, aynı zamanda temsil etmektir.

Kâl Dilinden Hâl Diline

İslam'ın anlatılmasında iki farklı dil vardır: Kâl dili ve hâl dili.

• Kâl dili söyler. Hâl dili yaşar.
• Kâl dili “adalet önemlidir” der. Hâl dili, kendisi aleyhine bile olsa adaletten ayrılmaz.
• Kâl dili “kul hakkı haramdır” der. Hâl dili, kimsenin fark etmeyeceği bir hakkı bile sahibine teslim eder.
• Kâl dili “merhamet güzeldir” der. Hâl dili, kendisine kötülük edene bile insanlığını kaybetmeden karşılık verir.
• İnsan zihni sözü tartışabilir. Fakat samimi bir davranış karşısında çoğu zaman vicdan konuşmaya başlar.

İslam düşüncesindeki temsil anlayışının özü de budur. İnsanlar teorik ilkelerden çok, o ilkelerin bir insanın hayatında nasıl somutlaştığına bakarlar. Güven ise bu iletişimin temelidir. Belki de bugün en fazla ihtiyacımız olan şey, daha fazla konuşmak değil; daha doğru yaşamaktır.

Hz. Muhammed’in “el-Emîn” Oluşu: Tebliğden Önce Güven

Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed'in (s.a.v.) hayatında bunun son derece dikkat çekici bir örneğini görüyoruz. O, peygamberlik görevi kendisine verilmeden önce bile Mekke toplumunda “el-Emîn”, yani güvenilir insan olarak tanınıyordu. Safâ Tepesi'nde Mekkelilere hitap ettiğinde, kendisinden hiç yalan duymadıklarını söylemeleri, mesajın taşıyıcısı ile mesaj arasındaki güven bağının ne kadar önemli olduğunu gösteriyordu.

Burada çok önemli bir hakikat vardır: Bir insanın söylediği sözün ağırlığını çoğu zaman karakteri belirler. Güvenilir olmayan bir insanın doğru sözleri bile şüpheyle karşılanabilir. Güvenilir bir insanın sözleri ise insanın zihninde daha farklı bir karşılık bulur. Bu nedenle İslam'ın insanlara ulaşmasında ilk mesele belki de “Ne anlatıyoruz?” sorusundan önce, “Nasıl yaşıyoruz?” sorusudur.

Cafer b. Ebî Tâlib’in Necaşi’ye Anlattığı Değişim

Habeşistan hicretinde Cafer b. Ebî Tâlib'in Necaşi'nin huzurunda yaptığı anlatım da bu açıdan son derece anlamlıdır. Cafer b. Ebî Tâlib, İslam'ı yalnızca soyut bir inanç sistemi olarak anlatmamış; İslam'ın kendilerinde meydana getirdiği ahlaki dönüşümü ortaya koymuştur. Cahiliye dönemindeki davranışlarından söz ettikten sonra Allah'ın kendilerine doğru, güvenilir ve iffetli bir peygamber gönderdiğini ifade etmiştir. Yani mesajın gücü, sadece “Bize şu bildirildi” demekten değil, “Bu mesaj bizi nasıl değiştirdi?”  sorusunun cevabından gelmektedir.

Bugün de aynı soru önümüzde duruyor. İslam bizi daha dürüst yaptı mı? Daha adil yaptı mı? Daha merhametli yaptı mı? Daha mütevazı yaptı mı? Daha güvenilir yaptı mı? Komşumuz, çalışma arkadaşımız, öğrencimiz, çalışanımız, akrabamız ve hatta bize katılmayan insanlarla ilişkimizde İslam'ın güzelliği görülebiliyor mu? Bu sorulara vereceğimiz cevap, bazen yaptığımız uzun konuşmalardan çok daha önemlidir.

Mekke’nin Fethi: Gücün Zirvesinde Merhamet

İslam tarihindeki en çarpıcı örneklerden biri de Mekke'nin fethidir. Yıllarca Müslümanlara zulmeden, onları yurtlarından çıkaran ve ağır baskılar uygulayan insanların karşısında Peygamber Efendimiz, intikamın kolay yoluna yönelmek yerine affediciliği öne çıkarmıştır. Kaynaklarda aktarılan bu genel af yaklaşımı, güç eline geçtiğinde merhameti korumanın ne anlama geldiğini gösteren güçlü bir örnektir. Çünkü gerçek güç, yalnızca karşısındakini yenmek değildir.

Gerçek güç, yenebilecekken ezmemektir.

İntikam alabilecekken affedebilmektir. Güç sahibiyken adaleti kaybetmemektir. İşte “üsvetün hasene”, yani güzel örneklik, yalnızca ibadet alanında değil, insan ilişkilerinde de kendisini gösterir.

Hz. Ömer ve Kudüs: Adaletin Gösterişe İhtiyacı Yoktur

Hz. Ömer'in Kudüs'ün teslim alınması sırasında sergilediği tevazu da tarihte hâlâ dikkat çeken örneklerden biridir. Devletin başındaki insan, yanında tek bir kölesiyle ve nöbetleşe bindikleri bir deveyle yola çıkmıştır. Şehre giriş sırasında sıra kölesindeyken Hz. Ömer'in devenin yularından yürümesi, iktidarın insanı büyütmek yerine sorumluluğu ağırlaştırması gerektiğini hatırlatan sembolik bir tablo ortaya koymuştur.

Buradan bugüne uzanan çok önemli bir mesaj vardır: İslam'ın temsilinde makam değil, ahlak konuşur. İnsanların önünde büyük görünmek kolaydır. Asıl mesele, insanın makamı yükseldikçe ne kadar mütevazı kalabildiğidir.

Endonezya’dan Anadolu’ya Uzanan Büyük Ders

İslam'ın tarihsel yayılışında hâl dili açısından dikkat çekici örneklerden biri Güneydoğu Asya'dır. Endonezya ve Malezya gibi bölgelerde İslam'ın yayılışında Müslüman tüccarların dürüstlüklerinin, ticaret ahlaklarının ve yerel halkla kurdukları ilişkilerin önemli bir rol oynadığı aktarılmaktadır. Tartıda hile yapmayan, sözünde duran ve güven veren insanların hayatındaki bu farklılık, çevrelerindeki insanların “Bu insanları bu kadar dürüst yapan inanç nedir?” sorusunu sormalarına vesile olmuştur. Bu olay, tarihin bize bıraktığı çok güçlü bir mesajdır: Bazen bir insanın karakteri, bir kütüphaneden daha fazla şey anlatabilir. Çünkü insan, inancın teorisini değil, hayattaki sonucunu görmek ister.

Fakat Bir Gerçeği de Unutmamak Gerekir

Burada önemli bir dengeyi korumak gerekir. Müslümanların iyi örnek olması elbette çok önemlidir. Ama Müslümanların kusursuz temsil göstermesi, dünyadaki herkesin İslam'ı kabul edeceği anlamına gelmez. Çünkü insanın özgür iradesi vardır.

İnsanın düşüncesi, karakteri, yetiştiği çevre, geçmiş deneyimleri, ön yargıları ve kişisel tercihleri inanç kararında rol oynar. İslamî anlayışta da insanın seçim yapabilen ve tercihleri nedeniyle sorumluluk taşıyan bir varlık olması temel bir yere sahiptir. Üstelik tarih bize bunun somut örneklerini göstermektedir.

Ahlakı ve yaşantısı örnek olan peygamberlerin dönemlerinde bile herkes iman etmemiştir. Dolayısıyla Müslümanın görevi, insanları zorla bir inanca yöneltmek değil; hakikati en güzel, en doğru ve en ahlaki biçimde temsil etmektir. Tebliğ sorumluluğu vardır; fakat hidayeti zorla gerçekleştirme sorumluluğu yoktur. Bu ayrım son derece önemlidir.

Bugünün Müslümanına Düşen Görev

Bugün İslam dünyasının belki de en büyük meselelerinden biri, İslam'ın evrensel mesajı ile bazı Müslümanların günlük hayatı arasındaki mesafenin açılmasıdır.

• İslam adaleti emrediyor ama biz adaletsizlik yapıyorsak…
• İslam doğruluğu emrediyor ama biz yalan söylüyorsak…
• İslam merhameti öğretiyor ama biz insanları küçümsüyorsak…
• İslam kul hakkına karşı uyarıyor ama biz başkasının hakkını önemsemiyorsak…
• İslam kardeşliği öğretiyor ama biz farklı düşünen herkesi düşmanlaştırıyorsak…

Burada durup düşünmek zorundayız. Çünkü sorun artık İslam'ın ne söylediği kadar, bizim İslam adına ne gösterdiğimizdir. İnsanlar bazen Kur'an'ı değil, Kur'an okuyan insanı izler. Bazen sünneti değil, sünnetten söz eden insanın davranışlarını görür. Bazen İslam'ın adaletini değil, Müslümanın adalet anlayışını değerlendirir. Bu nedenle her Müslüman, farkında olsun veya olmasın, İslam'ın dünyaya açılan pencerelerinden biridir.

Kirli Pencere, Güzel Manzarayı Gösteremez

Belki de bütün meselenin en sade ifadesi şudur: İslam güzel bir manzaradır; Müslümanın hayatı ise o manzaraya açılan penceredir. Pencere temizse içerideki güzellik görünür. Pencere kirliyse, içerideki güzellik ne kadar büyük olursa olsun dışarıdan bakan onu net göremez. Bu yüzden İslam'ı anlatmanın en etkili yolu yalnızca daha fazla konuşmak değildir.

• Daha fazla dürüst olmak…
• Daha fazla adaletli olmak…
• Daha fazla merhamet göstermek…
• Daha fazla güven vermek…
• Daha fazla kul hakkından sakınmak…
• Daha fazla incitmemek…
• Daha fazla insanlığın ortak problemlerine çözüm üretmek…

İslam'ın evrensel mesajını yoksulluk, adaletsizlik, çevre sorunları ve ayrımcılık gibi meselelerde somutlaştırmak, dinin insan hayatındaki karşılığını görünür kılar. Çünkü insanlık bugün yalnızca güzel sözler değil, güzel sonuçlar görmek istiyor.

Sonuç ve Değerlendirme

İslam'a yönelik mesafeli veya olumsuz tutumların arkasında medya, yanlış tanıtım, bilgi eksikliği, kültürel önyargılar ve bireysel tercihler gibi birçok farklı etken bulunabilir. Fakat Müslümanların kendi davranışlarını sorgulama sorumluluğu da bundan bağımsız değildir. Bu nedenle bugün Müslümanların ihtiyacı, yalnızca İslam'ı daha çok anlatmak değil; İslam'ın ahlakını daha çok yaşamaktır. Çünkü en etkili tebliğ bazen bir konferans değildir.

• Bir konferanstan daha etkili olan, yıllarca güvenilir kalabilmektir.
• Bir kitaptan daha etkili olan, emanete sahip çıkmaktır.
• Bir tartışmadan daha etkili olan, haksızlık karşısında bile adaleti korumaktır.
• Bir sloganın anlatamadığını, bir ömür boyu süren güzel ahlak anlatabilir.

Sonuçta Müslümanın görevi bütün insanları aynı inanca zorlamak değildir. Görev; hakikati doğru bilgiyle, güzel ahlakla, adaletle, merhametle ve güzel örneklikle temsil etmektir. İnsanların nihai tercihi ise onların özgür iradeleri ve vicdanlarıyla ilgilidir. Belki de bugün kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur: “Ben İslam hakkında konuştuğumda insanlar yalnızca söylediklerimi mi duyuyor, yoksa yaşantımda İslam'ın güzelliğini de görebiliyor mu?”

Çünkü bazen bir insan İslam'ı anlatmak için kürsüye çıkmaz.

• Sadece dürüst yaşar.
• Adaletli davranır.
• Merhamet eder.
• İnsanları incitmez.
• Hakkı gözetir.

Ve kimse fark etmese bile doğru olanı yapmaya devam eder. İşte o zaman hâl dili konuşmaya başlar ve belki de insanlık tarihinin en sessiz fakat en güçlü tebliği tam olarak budur: Söylediğin değil, yaşadığın şeyin insanlarda bıraktığı izdir.

İslam tarihinde tebliğin güçlü araçlarından birinin karakter, ahlak ve şahsiyet üzerinden kurulan bu “hâl dili” olduğu vurgulanmaktadır. Çünkü Müslümanın yaşantısı, başka bir insanın İslam'ı tanıması için açılan bir pencere olabilir. Sürç-i lisan ettiysek affola.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”