1952 yılında NATO'ya katılan Türkiye, ittifakın en uzun süreli üyelerinden biri olmasının yanında, sahip olduğu askerî kapasite, coğrafi konumu ve operasyonel tecrübesi sayesinde NATO'nun güvenlik mimarisinde vazgeçilmez bir yere sahiptir. Soğuk Savaş yıllarında Sovyetler Birliği'ne karşı güneydoğu kanadının savunulmasında üstlendiği rol, günümüzde çok daha geniş bir stratejik anlam kazanmıştır.

Bugün Türkiye; Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Orta Doğu, Doğu Akdeniz ve Doğu Avrupa'nın kesişim noktasında yer alan tek NATO ülkesidir. Aynı anda birden fazla güvenlik havzasına komşu olan bu jeopolitik konum, Türkiye'yi yalnızca bölgesel değil, küresel güvenlik denkleminde de önemli bir aktör hâline getirmektedir.

"360 Derece Güvenlik" Yaklaşımının Kurumsallaşması

Uzun yıllar boyunca NATO'nun güvenlik öncelikleri büyük ölçüde Avrupa'nın doğu sınırlarına odaklanmıştır. Ancak Türkiye, özellikle son yirmi yılda ittifak içinde farklı bir perspektif geliştirmiş; güvenliğin yalnızca doğudan gelebilecek tehditlerle sınırlı olmadığını, güney kuşağındaki istikrarsızlıkların da Avrupa'nın güvenliğini doğrudan etkilediğini savunmuştur.

Bu yaklaşım zaman içinde "360 derece güvenlik" anlayışı olarak tanımlanmıştır.

Suriye'de yaşanan iç savaş, Irak'taki güvenlik sorunları, DEAŞ ve PKK gibi terör örgütlerinin faaliyetleri, düzensiz göç hareketleri, Doğu Akdeniz'deki enerji rekabeti ve Gazze'de yaşanan insani krizler, Türkiye'nin uzun süredir dile getirdiği güvenlik yaklaşımının ne kadar isabetli olduğunu göstermiştir.

Bugün NATO'nun yeni stratejik belgelerinde güney kanadına verilen önemin artması, Türkiye'nin bu konudaki değerlendirmelerinin ittifak tarafından daha güçlü biçimde benimsendiğini ortaya koymaktadır.

Ankara Zirvesi, bu bakımdan Türkiye'nin yıllardır savunduğu güvenlik anlayışının kurumsallaştığı bir dönüm noktası olarak da değerlendirilebilir.

Karadeniz'in Anahtarı: Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Rusya-Ukrayna Savaşı başladığından bu yana Türkiye'nin uluslararası alanda en çok takdir edilen uygulamalarından biri, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin hükümlerini uluslararası hukuk çerçevesinde istikrarlı ve dengeli biçimde uygulamasıdır.

Montrö rejimi, yalnızca Türkiye'nin egemenlik haklarını koruyan bir hukuk metni değildir. Aynı zamanda Karadeniz'deki askerî dengenin korunmasına hizmet eden önemli bir güvenlik mekanizmasıdır.

Savaşın başlamasının ardından boğazlardan savaş gemilerinin geçişine ilişkin hükümlerin dikkatle uygulanması, Karadeniz'deki askerî gerilimin daha da büyümesini önleyen önemli faktörlerden biri olmuştur.

Bu süreç, Türkiye'nin yalnızca coğrafi avantajlara sahip bir ülke olmadığını; uluslararası hukuka dayalı istikrar üretme kapasitesine de sahip olduğunu göstermiştir.

Ankara Zirvesi'nde Karadeniz güvenliğine ilişkin yapılacak değerlendirmelerde Türkiye'nin bu rolü önemli bir referans noktası olacaktır.

Türkiye: Güvenlik Tüketen Değil, Güvenlik Üreten Bir Ülke

Son yirmi yılda Türkiye'nin savunma sanayiinde gerçekleştirdiği dönüşüm, NATO'nun yeni güvenlik anlayışı bakımından dikkat çekici bir örnek oluşturmaktadır.

Geçmişte büyük ölçüde dış tedarike bağımlı olan savunma sistemi, bugün çok daha yüksek bir yerli üretim kapasitesine ulaşmıştır. İnsansız hava araçları, silahlı insansız hava araçları, akıllı mühimmat, elektronik harp sistemleri, radar teknolojileri, deniz platformları, kara araçları ve hava savunma çözümleri, Türkiye'nin geliştirdiği başlıca kabiliyetler arasında yer almaktadır.

Bu dönüşüm yalnızca ulusal güvenliğe katkı sağlamamış; aynı zamanda Türkiye'nin NATO içindeki rolünü de güçlendirmiştir.

NATO 3.0 anlayışının temelinde yer alan "üretim kapasitesi", "tedarik sürekliliği" ve "teknolojik yetkinlik" gibi kavramlar, Türkiye'nin son yıllarda yatırım yaptığı alanlarla büyük ölçüde örtüşmektedir.

Bu durum, Türkiye'yi yalnızca güvenlik talep eden değil; müttefiklerine somut katkı sağlayabilen bir ülke konumuna taşımaktadır.

Savunma Sanayii Diplomasisi

Günümüzde savunma sanayii yalnızca askerî kapasite üretmemektedir.  Aynı zamanda dış politikanın önemli araçlarından biri hâline gelmiştir. Ortak üretim projeleri, teknoloji transferi, eğitim faaliyetleri ve lojistik iş birlikleri ülkeler arasındaki stratejik ilişkileri derinleştirmektedir.

Türkiye'nin farklı bölgelerde geliştirdiği savunma iş birlikleri, yalnızca ekonomik kazanç sağlamamakta; aynı zamanda diplomatik etki alanını da genişletmektedir.

Ankara Zirvesi kapsamında düzenlenecek Savunma Sanayii Forumu, Türkiye açısından bu alandaki birikimin uluslararası platformda daha görünür hâle gelmesi bakımından önemli fırsatlar sunacaktır.

Çok Boyutlu Dış Politikanın Sağladığı Avantaj

Türkiye'nin son yıllarda izlediği çok boyutlu dış politika anlayışı da Ankara Zirvesi'nin önemini artırmaktadır. Türkiye, NATO üyesi kimliğini korurken aynı zamanda Karadeniz, Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Afrika ve Orta Doğu'da farklı aktörlerle diyalog kanallarını açık tutabilmektedir. Bu özellik, kriz dönemlerinde Türkiye'yi önemli bir arabulucu ve kolaylaştırıcı aktör hâline getirmektedir. Tahıl Koridoru Girişimi, savaş esiri değişimleri ve çeşitli diplomatik temaslar, Türkiye'nin yalnızca askerî değil; diplomatik kapasitesinin de uluslararası sistem açısından değerini ortaya koymuştur. Değişen uluslararası sistemde askerî güç kadar diplomatik güvenilirlik de stratejik önem taşımaktadır.

Ankara'nın Diplomatik Prestiji

Bir NATO Liderler Zirvesi'ne ev sahipliği yapmak, yalnızca organizasyonel bir başarı değildir. Bu tür zirveler, ev sahibi ülkenin uluslararası sistemde sahip olduğu güvenilirliğin, diplomatik kapasitesinin ve kurumsal altyapısının da göstergesi olarak kabul edilmektedir.

Ankara, 2004 İstanbul Zirvesi'nin ardından ikinci kez NATO liderlerini ağırlayarak Türkiye'nin ittifak içindeki ağırlığını bir kez daha ortaya koymaktadır.

Zirve kapsamında onlarca devlet ve hükümet başkanının, uluslararası kuruluş temsilcisinin ve binlerce diplomatın Ankara'da bulunacak olması, Türkiye'nin küresel diplomasi açısından taşıdığı önemin somut bir göstergesidir. Bu durum aynı zamanda Türkiye'nin kamu diplomasisi açısından da önemli fırsatlar sunmaktadır.

Türkiye Açısından Beklenen Stratejik Kazanımlar

Ankara Zirvesi'nin Türkiye'ye sağlayabileceği kazanımlar yalnızca diplomatik görünürlükle sınırlı değildir.

Bunlar arasında;

• NATO'nun güney kanadına ilişkin güvenlik önceliklerinin daha güçlü biçimde gündeme taşınması,
• Savunma sanayiinde ortak üretim ve ortak tedarik projelerinde Türkiye'nin rolünün güçlenmesi,
• Karadeniz güvenliği konusunda Türkiye'nin merkezi konumunun pekişmesi,
• Avrupa güvenlik mimarisinin yeniden şekillendiği süreçte Ankara'nın karar alma mekanizmalarındaki etkisinin artması,
• Savunma teknolojileri, yapay zekâ, siber güvenlik ve ileri üretim alanlarında yeni iş birliği imkânlarının doğması,
• Türkiye'nin diplomatik arabuluculuk kapasitesinin uluslararası düzeyde daha görünür hâle gelmesi sayılabilir.

Bununla birlikte, bu fırsatların kalıcı kazanımlara dönüşebilmesi; öngörülebilir dış politika, güçlü kurumsal kapasite, yüksek teknoloji yatırımları, nitelikli insan kaynağı ve sürdürülebilir savunma sanayii politikalarının devamına bağlıdır.

Ankara Zirvesi, Türkiye açısından yalnızca önemli bir uluslararası organizasyon değil; aynı zamanda ülkenin jeopolitik konumunu, savunma sanayii kapasitesini ve diplomatik ağırlığını uluslararası kamuoyuna yeniden gösterme fırsatıdır.

NATO'nun "3.0" olarak adlandırılan yeni stratejik döneminde Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle değil; üretebildiği teknoloji, geliştirdiği askerî kabiliyetler, kriz yönetimindeki deneyimi ve çok yönlü diplomatik kapasitesi sayesinde daha görünür bir aktör hâline gelmektedir.

Ankara'da alınacak kararlar, yalnızca NATO'nun geleceğini değil; Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisinin nasıl şekilleneceğini de etkileyecektir. Bu süreçte Türkiye'nin sağlayacağı katkı, yalnızca kendi ulusal çıkarları bakımından değil, bölgesel istikrar ve uluslararası güvenlik açısından da belirleyici olacaktır. Bu nedenle 36. NATO Liderler Zirvesi, Türkiye'nin küresel güvenlik mimarisindeki yerini yeniden tanımlayan stratejik bir dönüm noktası olarak değerlendirilmelidir.

Sonuç ve Değerlendirme

Uluslararası sistem, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan güvenlik düzeninin en kapsamlı dönüşüm süreçlerinden birini yaşamaktadır. Büyük güç rekabetinin yeniden hız kazanması, Rusya-Ukrayna Savaşı'nın Avrupa güvenliğini doğrudan etkilemesi, Çin'in küresel ölçekte artan stratejik etkisi, Orta Doğu'daki istikrarsızlıklar, siber tehditler, yapay zekâ destekli teknolojilerin askerî alana hızla entegre edilmesi ve kritik tedarik zincirlerine yönelik kırılganlıklar, güvenliğin artık yalnızca askerî kuvvetlerle açıklanamayacağını açık biçimde göstermektedir.

Bu yeni dönemde devletlerin gücü; sahip oldukları silah sistemlerinden çok, bu sistemleri geliştirebilme, üretebilme, sürdürebilme ve kriz zamanlarında yeniden inşa edebilme kapasitesiyle ölçülmektedir. Güvenlik, ekonomi, teknoloji, enerji, sanayi ve diplomasi arasındaki sınırlar giderek ortadan kalkmakta; ulusal güç, bu alanların bütüncül yönetimiyle tanımlanmaktadır.

Ankara'da gerçekleştirilecek 36. NATO Liderler Zirvesi de tam bu tarihsel dönüşümün merkezinde yer almaktadır. Zirvenin önemi, yalnızca yeni askerî planların kabul edilmesinden kaynaklanmamaktadır. Asıl önem, NATO'nun kuruluşundan bu yana geçirdiği en kapsamlı stratejik dönüşümün kurumsal çerçevesini oluşturacak olmasıdır. İttifakın bundan sonraki dönemde nasıl bir güvenlik anlayışı benimseyeceği, caydırıcılığı hangi araçlarla güçlendireceği ve transatlantik dayanışmasını hangi esaslar üzerine inşa edeceği, Ankara'da yapılacak değerlendirmelerle daha somut bir çerçeve kazanacaktır.

Bu bakımdan "NATO 3.0" olarak ifade edilen yeni dönem, yalnızca askerî kabiliyetlerin artırılmasını değil; savunma sanayiinin güçlendirilmesini, ortak üretim kapasitesinin geliştirilmesini, yapay zekâ ve dijital teknolojilerin güvenlik mimarisine entegre edilmesini, siber dayanıklılığın artırılmasını ve kritik altyapıların korunmasını da kapsamaktadır. Başka bir ifadeyle, güvenlik artık yalnızca cephede değil; laboratuvarlarda, üretim tesislerinde, veri merkezlerinde, enerji hatlarında ve tedarik zincirlerinde de şekillenmektedir.

Türkiye açısından değerlendirildiğinde ise Ankara Zirvesi, yalnızca diplomatik takvimde yer alan önemli bir organizasyon olmanın ötesinde, ülkenin değişen uluslararası sistemde üstlendiği rolün yeniden teyit edildiği stratejik bir platform niteliği taşımaktadır.

Türkiye; Avrupa, Asya ve Orta Doğu'nun kesişim noktasındaki jeopolitik konumu, Karadeniz'in güvenliğine sağladığı katkı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin uygulanmasındaki dengeli yaklaşımı, terörle mücadelede edindiği tecrübe, gelişen savunma sanayii kapasitesi ve çok boyutlu dış politika anlayışıyla NATO'nun yeni güvenlik perspektifinde önemli avantajlara sahiptir.

Özellikle son yıllarda savunma teknolojileri alanında elde edilen kazanımlar, Türkiye'yi yalnızca güvenlik tüketen değil; güvenlik üreten, teknoloji geliştiren ve müttefikleriyle ortak çözümler üretebilen bir aktör konumuna taşımaktadır. NATO'nun üretim kapasitesini artırmaya yönelik yeni yaklaşımı dikkate alındığında, Türkiye'nin bu alandaki birikimi ittifak açısından stratejik bir değer taşımaktadır.

Bununla birlikte, jeopolitik avantajların kalıcı stratejik kazanımlara dönüşmesi kendiliğinden gerçekleşmez. Bunun için güçlü kurumlar, öngörülebilir politikalar, bilim ve teknolojiye dayalı kalkınma anlayışı, nitelikli insan kaynağı, sürdürülebilir savunma sanayii yatırımları ve etkin diplomasi birlikte yürütülmelidir. Günümüzde uluslararası rekabet, yalnızca askerî alanda değil; bilgi üretimi, inovasyon kapasitesi, yüksek teknoloji geliştirme ve ekonomik direnç alanlarında da yaşanmaktadır.

Ankara Zirvesi'nin Türkiye açısından en önemli kazanımı, bu yeni güvenlik anlayışının şekillendiği süreçte ülkenin yalnızca coğrafi konumuyla değil; fikirleri, teknolojik kapasitesi, diplomatik girişimleri ve stratejik katkılarıyla da öne çıkabilme fırsatı sunmasıdır.

Önümüzdeki yıllarda uluslararası sistemin daha rekabetçi, daha belirsiz ve daha karmaşık bir yapıya evrilmesi beklenmektedir. Böyle bir ortamda ittifakların başarısı, yalnızca ortak tehdit algısına değil; ortak vizyon geliştirme, birlikte üretme ve krizlere birlikte uyum sağlayabilme yeteneğine bağlı olacaktır. NATO'nun geleceği de bu kapsamlı dönüşümü ne ölçüde başarabileceğiyle yakından ilişkilidir.

Sonuç olarak, Ankara'da düzenlenecek 36. NATO Liderler Zirvesi, yalnızca bir diplomatik buluşma olarak değil; yeni küresel güvenlik mimarisinin şekillenmesinde önemli bir kilometre taşı olarak değerlendirilmelidir. Zirvede alınacak kararlar, Avrupa-Atlantik güvenlik sisteminin geleceğini etkileyeceği gibi, uluslararası güç dengelerinin yeniden tanımlandığı bu dönemde Türkiye'nin stratejik konumunu daha görünür hâle getirecek önemli fırsatlar da sunacaktır.

Ankara, bu zirveyle yalnızca NATO liderlerini ağırlayan bir başkent olmayacaktır. Aynı zamanda, güvenliğin askerî güç ile ekonomik dayanıklılığı, teknolojik yenilik ile diplomatik aklı, ulusal kapasite ile uluslararası iş birliğini buluşturan yeni bir anlayışın şekillendiği merkezlerden biri olarak uluslararası güvenlik tarihindeki yerini alacaktır.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

Ankara Zirvesi ve Nato'nun Yeni Stratejik Dönüşümü, 1. Bölüm

Ankara Zirvesi ve Nato'nun Yeni Stratejik Dönüşümü, 2. Bölüm

Ankara Zirvesi ve Nato'nun Yeni Stratejik Dönüşümü, 3. Bölüm