Toplumların gerçek krizleri çoğu zaman rakamlarla ölçülemez. En derin sarsıntılar, sessiz yaşanır. Bir kavramın içi boşaldığında, bir kelime anlamını yitirdiğinde, o kelimeyle kurulan bütün değer evreni de çökmeye başlar. Bugün yaşadığımız tam olarak budur: Ahlâk hâlâ konuşulmakta, fakat artık yaşanmamaktadır.

Dil, insanın dünyayı kurma biçimidir. Ne söylüyorsak, aslında gizli kalan neye inandığımızı da ele veririz. Ancak bugün kelimelerle hakikat arasındaki bağ kopmuştur. Dürüstlük, yalanı gizleyebilen bir maskeye; sadakat, ihaneti örten bir perdeye; merhamet ise zulmü meşrulaştıran bir süs kelimesine dönüşmüştür. Kavramlar hayatta kalmış, fakat anlamları terk edilmiştir.

Bu durum basit bir ahlâk zayıflığı değildir; ontolojik bir sorundur. Çünkü ahlâk, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin temelidir. İnsan, önce kendine karşı dürüstlüğünü kaybettiğinde başkasına karşı da sorumluluğunu yitirir. Aynaya bakmaktan kaçınan bir toplumda, yüzleşme değil; kaçış hâkim olur.

En yüksek sesle ahlâktan söz edenlerin bir kısmı, bu yüzden suskunlukla yaşar. Dürüstlük nutukları atanların ikili hayatları sıradanlaşmış; sadakati dilinden düşürmeyenlerin güven duygusunu aşındırması neredeyse normal kabul edilir hâle gelmiştir. Sevgi, emek ve fedakârlık isteyen bir değer olmaktan çıkarılıp, faydanın kısa vadeli hesaplarına indirgenmiştir. İlişkiler artık anlam üzerine değil, imkân üzerine kurulmaktadır.

Merhamet, teoride kutsaldır; pratikte ise gereksiz bir ayrıntı. Adalet, söylemde yücedir; uygulamada ise ertelenebilir bir seçenek. Gururdan bahsedenlerin zillete razı olması, ilkeden söz edenlerin ilkesizliği maharet sayması, bu çağın temel çelişkilerindendir. Helal kavramı ağızlarda dolaşırken, başkasının emeği üzerinden yükselmek sıradan bir beceri gibi sunulmaktadır. Bu, bireysel bir zaaf değil; toplumsal bir anlam kaybıdır.

Daha derin bir kırılma ise inanç alanında yaşanmaktadır. İnanç, insanı sınırlandıran, nefsini terbiye eden, sorumluluk yükleyen bir ahlâk sistemi olmaktan çıkarılıp; gerektiğinde kullanılan işlevsel bir araca dönüştürülmektedir. Allah korkusu, vicdanı diri tutan bir bilinç olmaktan ziyade, menfaat anlarında devreye sokulan bir retorik hâlini almıştır. İftiranın, çıkar uğruna meşrulaştırılması; dostluğun, ilk fırsatta gözden çıkarılması; dün aynı yolda yürüyüp bugün yön değiştirilmesi, artık şaşırtıcı değildir. Bunlar istisna değil; sessiz kabullenişle çoğalan davranış kalıplarıdır.

“Mertlik” kavramı ise belki de en ağır anlam aşınmasına uğrayan değerlerden biridir. Mertim diyenlerin kıvraklığı, ilke sahibi görünümünün ardına gizlenen hesapçılığı, rüzgâra göre yön değiştirmeyi akıl; omurgasızlığı strateji sanan bir zihniyeti beslemektedir. Oysa ilkesizlik, kısa vadede kazanç gibi görünse de uzun vadede toplumsal güveni yok eder. Güvenin olmadığı yerde ne dayanışma kalır ne de ortak gelecek.

Burada temel mesele şudur: Ahlâk, bir vitrin düzenlemesi değildir. İnanç, bir slogan ya da kimlik etiketi değildir. Dostluk, geçici çıkarların yan ürünü değildir.

Kelimelerin taşıdığı anlam ile hayat arasındaki mesafe açıldıkça, insan kendi iç bütünlüğünü kaybeder ve iç bütünlüğünü kaybeden bireylerden oluşan bir toplum, dışarıdan güçlü görünse bile içten içe çözülür.

Bazen nazik cümleler, bu çözülmeyi durdurmaya yetmez. Bazen toplumsal vicdanı sarsacak sert bir fark ediş gerekir. Çünkü ahlâkın dili susturulduğunda, geriye kalan tek ifade şudur: “Canınız cehenneme.”

Bu bir öfke patlaması değildir. Bu, anlamını yitiren kelimelerin ardından yükselen son ahlâkî itirazdır.

Sonuç ve Değerlendirme

Toplumlar tarih boyunca ekonomik darboğazlardan geçmiş, siyasi gerilimler yaşamış ve büyük krizlerle yüzleşmiştir. Bu tür sarsıntılar, doğru yönetildiğinde zamanla aşılabilir. Ancak ahlâkî anlam ve değer kaybı, telafisi en zor olan yıkımdır. Çünkü bu yıkım; yalnızca kurumları, sistemleri ya da yapıları değil, insanın bizzat kendisiyle, başkalarıyla ve hakikatle kurduğu bağı derinden tahrip eder. Ahlâkın aşındığı yerde güven yok olur; güvenin yok olduğu yerde ise ne toplumsal dayanışma kalır ne de ortak bir gelecek inşa edilebilir.

Bugün karşı karşıya olduğumuz temel sorun, ahlâkın konuşulmaması değil; anlamını yitirmiş bir ahlâk dilinin sürekli tekrarlanmasıdır. Bu nedenle ihtiyaç duyulan şey daha sert söylemler, daha yüksek sesler ya da daha keskin suçlamalar değildir. Asıl ihtiyaç, derin ve samimi bir iç muhasebedir. Herkesin başkasını yargılamadan önce kendisiyle yüzleştiği; sorumluluğu dışarıda değil, önce kendi vicdanında aradığı bir ahlâk bilinci…

Kelimeleri yeniden gerçek ağırlığıyla taşımak zorundayız. Çünkü kelimeler hafiflediğinde, değerler de ucuzlar. Dürüstlük, sadakat, merhamet ve adalet; bedel ödenmeden sahiplenilecek kavramlar değildir. Bu değerlerin yaşanabilir hâle gelmesi, ancak fedakârlıkla, tutarlılıkla ve samimiyetle mümkündür. Aksi takdirde ahlâk, sadece dilde kalan bir süs, inanç ise işlevsel bir araç olmaktan öteye geçemez.

Eğer bu yüzleşme gerçekleşmezse, ahlâk konuşulmaya devam eder; fakat insan susar. İnsan sustuğunda ise toplum konuşamaz. Ortaya çıkan şey, birlikte yaşayan ama birlikte düşünemeyen kalabalıklardır. Unutulmamalıdır ki kalabalıkların başı çoktur; fakat ortak bir aklı yoktur. Aklın, vicdanın ve sorumluluğun terk ettiği yerde ise toplum, sadece gürültülü bir yalnızlığa dönüşür.

Bu nedenle asıl mesele, başkalarını düzeltmek değil; insanın kendini yeniden inşa edebilmesidir. Çünkü toplum, en nihayetinde insanın aynasıdır ve aynaya bakma cesareti gösterilmeden hiçbir ahlâkî iyileşme mümkün değildir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM-Köşe Yazarı                                                         
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr 
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”