Müzik Teorisinde Coğrafi ve Yapısal Kırılma: Pentatonikten Makama

Türk dünyasının müzikal coğrafyası incelendiğinde, kuzeydeki bozkır kültürünün (Kazakistan, Kırgızistan, Tataristan, Başkurdistan) daha esnek, vokal ağırlıklı, sözel (epik) anlatıya dayalı ve pentatonik temelli bir yapı sergilediği görülür. Buna karşılık Türkistan’ın güneyi (Özbekistan, Türkmenistan, Uygur bölgesi), Azerbaycan ve Anadolu ekseni; medrese kültürünün, şehirleşmenin ve Fars-Arap medeniyet havzasıyla kurulan sentezin bir sonucu olarak makam/maqom sistemlerini geliştirmiştir.

• Kuzey ve Doğu Sahası (Pentatonik / Modal Gelenek): Kopuz, dombra ve kıl kopuz gibi enstrümanlar eşliğinde icra edilen destanlar (Manas, Cengiznâme), beş sesli (pentatonik) dizilerin egemen olduğu bir melodi havuzu yaratmıştır. Bu yapı, doğanın sesine yakın, armonik örtüşmelere imkân tanıyan ve dikey kalınlaşmalara (erken polifoni denemeleri / paralel ses yürüyüşleri) zemin hazırlayan bir karakteristiktir.
• Güney ve Batı Sahası (Makamsal / Mikrotonal Gelenek): Buhara, Semerkant ve Harezm eksenli şehir kültürleri, Çin, Hint ve Orta Doğu müzik kültürleriyle girilen etkileşimler neticesinde Shashmaqom gibi büyük makam döngülerini doğurmuştur. Selçuklu ve Osmanlı coğrafyasına aktarılan bu birikim, bağlama, kopuz ve kabak kemane gibi enstrümanların icra teknikleriyle Anadolu’da yerleşmiş; zeybekler, bozlaklar ve usullü türkülerle özgün bir karakter kazanmıştır.

Bu iki yapı birbiriyle çelişmez; aksine, Türk müziğinin geniş spektrumlu köklerinin iki farklı yüzünü oluşturur. Kuzeyin pentatonik esnekliği ile güneyin makamsal derinliği, ortak bir Türk müzik dilinin zenginlik katmanlarını temsil eder.

Müzik Tarihinin Ortak Hafızasını Yeniden Şekillendirmek

Günümüze kadar ulusal hudutlar içinde yürütülen müzikoloji çalışmaları, Türk dünyasının ortak müzik mirası küresel perspektifte ele alınmasını engellemiştir. Yeni paradigma, "izole ulusal müzik tarihlerinden" sıyrılarak "Türki Müzikolojik Ağ" modeline geçişi zorunlu kılmaktadır.

Bu paradigma değişimi şu temel sütunlar üzerinde yükselmelidir:

• Arşivlerin Entegrasyonu: TRT ses ve nota arşivlerinin yanı sıra Almatı, Bişkek, Bakü, Taşkent ve Ufa devlet arşivlerinin dijital bir platformda ortak kullanıma açılması.
• Organolojik Akrabalıkların Tespiti: Bağlama/dombra, kıl kopuz/kabak kemane ve yatık/qanun gibi çalgıların akustik, yapısal ve icra tekniği açısından ortak bir organoloji sözlüğüne kavuşturulması.
• Makamsal ve Modal Sürekliliğin Haritalandırılması: Pentatonik kalıntıların Anadolu’daki bazı teke yöresi tavırlarıyla (örneğin üç telli icraları ve teke zortlatmaları) olan akustik bağlarının bilimsel olarak tespiti.

Geleceği Şekillendirmede İş Birliği Modelleri

Türk Cumhuriyetleri ve akraba topluluklar arasında ortak bir kültür hafızası ve geleceğe dönük sürdürülebilir bir model oluşturmak amacıyla şu kurumsal ve akademik adımlar atılmalıdır:

• Türk Dünyası Kültür ve Müzik Araştırmaları Enstitüsü (TÜDAKME): TÜRKSOY veya Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde kurulacak ortak bir enstitü ile Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’dan akademisyenlerin ortaklaşa saha araştırmaları (derleme, nota yazımı, ses kayıtları) yapması sağlanmalıdır.
• II. Ortak Konservatuvar Müfredatı ve "Türk Müziği Ortak Lisans Programı": Türk dünyası konservatuvarlarında okutulacak "Karşılaştırmalı Türk Halk Müzikleri" ve "Makamsal Yapılar Teorisi" derslerinin müfredatları ortaklaştırılmalı; öğrenci ve akademisyen değişim programları (Orhun Değişim Programı’nın sanat/müzik odaklı genişletilmesi) teşvik edilmelidir.
• III. Uluslararası Türk Dünyası Makam ve Mod Kongreleri: İki yılda bir farklı bir Türk Cumhuriyetinde düzenlenecek kongrelerle, hem geleneksel icracılar (aşıklar, baksılar, makam hanendeleri) bir araya getirilmeli hem de modern etnomüzikologlar teorik bildiriler sunmalıdı

       IV. Dijital Etno-Müzikoloji Veri Tabanı: Türkistan'dan Balkanlar'a kadar uzanan coğrafyadaki tüm sesli ve yazılı kaynakların taranabildiği yapay zekâ destekli açık kaynaklı bir arşiv portalı oluşturulmalıdır.

  Kaynakça

  ·        Bartók, B. (1976). Turkish folk music from Asia Minor (B. Suchoff, Ed.). Princeton University Press. (Orijinal çalışma 1936-1943 yılları arasında gerçekleştirilmiştir).

  ·        Say, A. (2001). Müzik tarihi. Müzik Ansiklopedisi Yayınları.

  ·        During, J. (2001). The spirit of sounds: The music of Central Asia. Orientalia.

  Diatonik; Geleneksel Batı müziğinin temelini oluşturan, 7 notalı bir dizi (gam) yapısıdır.

  Mikrotonal: Türk Sanat Müziği ve Halk Müziği (makam müzikleri) doğası gereği mikrotonaldir. Şarkılarda duyduğumuz ve "nağme" ya da "koma" dediğimiz o ara sesler tamamen mikrotonal aralıklardır.

  Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
  Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
  E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
  www.gazeteankara.com.tr
  “Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”