Eleştiride İddia Edilen Hususlar

"Kopuzdan Bağlamaya Sosyo-Kültürel Bir Dönüşüm" başlıklı çalışmaya yöneltilen eleştiriler temel olarak üç ana iddiaya dayanmaktadır: 

• Kopuz adının Orta Asya kültüründe yalnızca yaylı çalgılar için kullanıldığı, saplı ve mızraplı çalgılar için kullanılmadığı iddiası.
• Anadolu sahasında Kopuz adının yüzyıllar önce tamamen unutulduğu iddiası.
• Anadolu sahasındaki çalgının özgün adının Saz olduğu; Bağlama kelimesinin ise son döneme ait, tartışmalı bir adlandırma olduğu iddiası.

Bu analizin amacı; Türk organolojisi, coğrafik adlandırmalar dil bilimi ve müzik tarihi kaynakları ışığında, Bağlama’nın Kopuz çalgısının Anadolu sahasındaki birincil türevi ve organolojik devamı olduğunu somut verilerle ortaya koymak ve yöneltilen eleştirilerin metodolojik eksikliklerini açıklamaktır.

Kopuz’un Etimolojik ve Fonetik Analizi: "Kopuz" Kelimesinin Kökeni ve Anlambilimsel Kapsamı

“Enstrümanların evrimi yalnızca organolojik (fiziksel/yapısal) parametrelerle sınırlandırılamaz. Kopuz’un bağlamaya dönüşümü; deriden ahşap göğse geçiş, perde sistemlerinin gelişimi veya tel sayısındaki değişimden ibaret olmayıp, Göçebe-Bozkır kültüründen Şehirleşme/Yerleşik Alevi-Bektaşi ve Âşık geleneklerine geçişin sosyo-organolojik bir yansımasıdır. Yazımızın hedefi biçimsel bir süreklilik iddiasından ziyade, enstrümanın toplumsal hafızadaki işlevsel sürekliliğini ortaya koymaktır.” “Metodolojik açıdan, Kopuz’un bağlamaya evrilme sürecindeki kademeli geçişler dokümante edilebilir niteliktedir. Divânu Lugāti't-Türk, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Abdülkadir Maragî vb tarafından da vurgulandığı üzere, mızraplı/tezeneli çalma tekniğinin ve tekne anatomisinin geçirdiği metamorfoz, Türk dünyası çalgı organolojisinin ortak dinamiklerini yansıtmaktadır...”

Eleştiride geçen "Kopuz adının Asya’da sadece yaylı çalgılar için kullanıldığı" iddiası, tarihsel dil bilimi ve organoloji verileriyle çelişmektedir.

    Etimolojik Kök: Kopuz kelimesi, Eski Türkçe kökenli bir sözcüktür. Sir Gerard Clauson'a (1972) göre kelime, Proto-Türkçe qop- (kalkmak, ses yükselmek, harekete geçmek) kökünden türetilmiştir (qop-uz / qop-uz).  

    Anlamsal Kapsam: Eski Türkçede kopuz, belirli tek bir çalgı türünden ziyade, genel anlamda telli ve ses çıkaran çalgıların (kordofonların) genel/üst adı olarak kullanılmıştır (Gazimihal, 1975)

     Kaşgarlı Mahmud’un Tanıklığı: Divanu Lugati't-Türk’te (1072-1074) qopuz (قُپُز) maddesi açıkça "ozanların çaldığı telli çalgı" olarak tanımlanır (Atalay, 2006). Kaşgarlı, bu çalgının mızrapla veya elle çalındığını belirtir. Eğer kelime yalnızca yaylı çalgılar için kullanılsaydı, yaylı çalgılar için kullanılan kıl kopuz veya ıklık gibi ayırt edici nitelemelere gerek kalmazdı. Nitekim yaylı olan türevler tarih boyunca Kıl Kopuz olarak adlandırılırken, saplı ve mızraplı/parmakla çalınan türler Kolca Kopuz veya doğrudan Kopuz olarak adlandırılmıştır (Ögel, 1991).

"Saz" Kelimesinin Etimolojisi ve Ad Niteliği

Eleştiride, Anadolu ve çevre sahalardaki çalgının özgün adının "Saz" olduğu savunulmaktadır. Ancak bu yaklaşım etimolojik olarak hatalı bir genellemedir:

  Köken: Saz (ساز), Türkçe değil, Farsça kökenli bir sözcüktür. Farsçada sākhtan (yapmak, düzenlemek, uyum sağlamak) fiilinden türemiştir ve kelime anlamı "araç, gereç, düzen, enstrüman" demektir.

  Terminolojik Rolü: Saz, organolojik açıdan özel bir çalgı türünün adı değil, müzik aletlerinin tümünü kapsayan genel bir isimdir (tür adı). Nitekim Klasik Türk müziğinde "saz eserleri", "üflemeli sazlar", "telli sazlar" terimlerinde görüldüğü üzere kelime enstrüman anlamındadır.

  Aşıkların ve ozanların "sazım" demesi, tıpkı Batı kültüründe bir müzisyenin enstrümanına "çalgım" veya "enstrümanım" demesi gibi genel bir adlandırmadır. Dolayısıyla Saz kelimesinin kullanımı, çalgının türsel ve organolojik kimliğini tanımlamaz; yalnızca onun bir çalgı olduğunu ifade eder.

"Bağlama" Kelimesinin Yapısı ve Organolojik Anlamı

  Türeyiş: Bağlama kelimesi, Türkçe bağla- fiilinden türetilmiş isim-fiildir.

  Fonetik ve İstemsel Köken: Çalgının sapı üzerine misina, bağırsak veya tel ile "perde bağlanması" (perde bağlama) ve göğüs ile sap birleşim yapısındaki bağlama teknikleri bu adlandırmanın temelini oluşturur (Picken, 1975).

Bağlama adı, çalgının yapısal (organolojik) özelliğini doğrudan tanımlayan Türkçe özgün bir terimdir. Saz kelimesi genel bir kategoriyi ifade ederken, Bağlama bu genel kategori içindeki spesifik çalgı ailesini ve tekniği tanımlar.

Anadolu Sahasında Kopuz’dan Bağlama’ya Tarihsel ve Organolojik Evrim: Anadolu'da Kopuz'un Unutulduğu İddiasının Çürütülmesi

Eleştiride "Anadolu sahasında bu ad unutulalı yüzlerce yıl olmuştur" ifadesi yer almaktadır. Bu iddia tarihsel metinlerle bağdaşmamaktadır:

  Dede Korkut Kitabı (15.-16. Yüzyıl Metinleri): Oğuz Türklerinin Anadolu ve Kafkasya sahasındaki yaşamını anlatan Dede Korkut anlatılarında Kolca Kopuz ana unsurdur. Dede Korkut’un göğsüne bastığı, ozanların elinde gezdirdiği çalgı doğrudan kopuzdur.

  15.-17. Yüzyıl Osmanlı Metinleri: Ahmedî’nin İskendernâme’sinde, Abdülkadir Meragî’nin müzik risalelerinde ve Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde (17. yüzyıl) Kopuz veya Kopuz-ı Rûmî (Anadolu Kopuzu) açıkça zikredilmektedir. Evliya Çelebi, İstanbul'daki esnafı ve müzisyenleri anlatırken kopuzcuları, çöğürcüleri ve bağlamacıları ayrı gruplar halinde listeler (Evliya Çelebi, 2006).

Bu tarihsel belgeler, Kopuz adının Anadolu'da bir anda unutulmadığını; zamanla organolojik değişimlere bağlı olarak adın çöğür, bozuk, bağlama gibi alt türev isimlerine evrildiğini göstermektedir.

Organolojik Dönüşüm Süreci (Gelişim Çizgisi)

Kopuz ile Bağlama arasındaki ilişki bir kesinti değil, organolojik bir gelişme sürecidir:

[Orta Asya Kopuzu / Kolca Kopuz]
(Anadolu'ya Göç ve Yerleşim)
       ▼
[Anadolu Kopuzu / Deri Göğüslü Kopuz]
(Ahşap İşleme Tekniklerinin Gelişimi)
       ▼
[Ahşap Göğüslü, Fretsiz Çöğür / Bozuk / Meydan Sazı]
(Sap Üzerine Perde Bağlanması / "Bağlama" Tekniği)
       ▼
[Günümüz Bağlama Ailesi]
      ▼
(Cura, T/Danbura, Çöğür, Divan, Meydan, Oniki Telli, Çift Telli vb.)

  Göğüs Yapısındaki Değişim: Orta Asya Kolca Kopuzu'nun ses kutusu (teknesi) kısmen veya tamamen hayvan derisi kaplıdır. Anadolu'ya geçişle birlikte yerleşik hayata uyum ve ahşap işçiliğinin gelişmesiyle deri göğüs yerini ahşap (çam/ladin) kapapa bırakmıştır (Gazimihal, 1975; Picken, 1975).

  Perde (Sisteminin Eklenmes)i: Kopuz orijinalinde fretsiz (perdesiz) bir çalgıyken, Anadolu'da makam sistemlerinin ve mikrotonal aralıkların gelişmesiyle sap üzerine bağırsak veya misina ile perdeler "bağlanmaya" başlanmıştır. Bağlama adı doğrudan bu eylemden türemiştir.

   İcra Tekniğindeki Evrim: Kopuz'un parmakla çekme/vurma (şelpe/şerpe) icra biçimi Anadolu'da korunmuş, bunun yanında mızrap/tezene kullanımı da yaygınlaşmıştır.

"Saz" ve "Bağlama" Kavramlarının Karşılaştırılması

Eleştirmenlerin "Saz" kelimesini ısrarla savunup "Bağlama" adlandırmasını "tartışmalı ve yeni" olarak nitelendirmesi akademik organoloji mantığıyla çelişir:

Halk ozanlarının şiirlerinde "saz" kelimesini sıklıkla kullanması (örneğin Aşık Veysel'in "Benim sadık yârim kara topraktır" derken çalgısına "sazım" diye hitap etmesi), bu kelimenin edebi ve mecazi kullanımından kaynaklanır. Ancak organolojik ve akademik bir makalede genel terimler (saz) yerine, çalgının morfolojik ve teknik kimliğini belirten spesifik terimlerin (bağlama) kullanılması zorunludur.

Değerlendirme

"Kopuzdan Bağlamaya Sosyo-Kültürel Bir Dönüşüm" başlığı ve kurgusu akademik olarak tamamen gerekçelendirilebilir ve doğrudur.

  Kopuz, Bağlama'nın tarihsel ve ata organolojik formudur.

  Bağlama, Kopuz'un Anadolu coğrafyasında malzeme (deriden ahşaba geçiş), yapı (perde eklenmesi) ve icra açısından geçirdiği evrimin sonucunda aldığı özgün Türkçe isimdir.

  Saz terimi ise çalgının özel adı değil, kapsayıcı genel çalgı adıdır. Dolayısıyla bilimsel bir çalışmada "Saz" yerine "Bağlama" odağının seçilmesi bir eksiklik değil, aksine organolojik hassasiyetin bir gereğidir.

“Sonuç olarak, Kopuz-Bağlama sürekliliği üzerindeki farklı yaklaşımlar, etnomüzikoloji disiplininin çok boyutlu doğasından kaynaklanmaktadır. Değerli müzik insanı Parlak’ın dikkat çektiği noktalar, bu tarihsel dönüşümün farklı açılarını aydınlatmakla birlikte; sunduğumuz sosyo-kültürel ve işlevsel çerçevenin geçerliliğini ortadan kaldırmamakta, aksine konunun disiplinlerarası bir derinlikle ele alınmasının gerekliliğini göstermektedir.” Kopuz ile Bağlama arasındaki bağ kopuk değil, tarihsel, etimolojik ve yapısal bir sürekliliğin ifadesidir. Anadolu’da bazı köy adlarının ve insan isim veya soy isimlerin Kopuz adı verilmesi onomastik* ve coğrafik* açıdan dikkat çekicidir.

Anadolu'da "Kopuz" ismini doğrudan taşıyan ya da bu kökten türeyen yerleşim yerleri (köyler) şunlardır:

• Kopuz Köyü (Bayburt): Bayburt Merkez ilçesine bağlı, tarihi Osmanlı tahrir defterlerine kadar uzanan köklü bir köydür.
• Kopuz Köyü (Gümüşhane): Gümüşhane Torul ilçesine bağlı bir köydür. Tarihi taş köprüleri ve kalesiyle bilinir.
• Yukarı Kopuz Köyü (Ağrı): Ağrı Eleşkirt ilçesine bağlı, Kösedağ eteklerinde yer alan bir yerleşimdir. (Bölgede ayrıca Aşağı Kopuz köyü/mevkii de bulunur).
• Kopuz Köyü (Şanlıurfa): Şanlıurfa’nın Hilvan ilçesine bağlı bir köydür.
• Kopuzlar Köyü (Tunceli): Tunceli Merkez ilçesine bağlı, ismini çoğul ekiyle taşıyan bir köydür. Bu adlandırılmaların tesadüfi olmadığını dikkat çekmek isterim.

Kopuz İsmi (Ön Ad): Türkiye'de "Kopuz" ismi erkek çocukları için kullanılan çok nadir bir Türkçe isimdir. Resmî olarak ilk 100 veya en çok kullanılan isim listelerinde yer almadığı için toplamda kaç kişinin bu ön adı taşıdığı kamuoyuna açık veri tabanlarında tam bir sayı olarak belirtilmemiştir.

Kopuz Soyadı: İsim olarak nadir olsa da Kopuz Türkiye'de tanınan bir soyadıdır. Özellikle Karadeniz bölgesinde (özellikle Rize, Çayeli ve çevresinde) oldukça köklü ve kalabalık aileler tarafından kullanılmaktadır. Ad veya soyadı olarak kullanılan kelimelerinde bir arka planı olduğu ve doğrudan kopuz çalgıs ile ilişkilendirildiği gayet açıktır. Bu anlamda: Eleştiriler, genel geçer halk kabulleri ve terminolojik birleşmelerden kaynaklanmakta olup adbilimi (onomostik), yer bilimi (coğrafya) toponomi  ve organoloji bilimi verilerine göre geçerliliğini yitirmektedir.

Kaynakça

·        Atalay, B. (Çev.). (2006). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi (Cilt 1-4). Türk Dil Kurumu Yayınları. (Orijinal eser 1072-1074 yıllarında yazılmıştır).

·        Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.

·        Evliya Çelebi. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: İstanbul (Haz. S. A. Kahraman ve Y. Dağlı, Cilt 1). Yapı Kredi Yayınları.

·        Gazimihal, M. R. (1975). Ülkelerde kopuz ve tezeneli sazlarımız. Kültür Bakanlığı Yayınları. Köprülü, M. F. (1926). Türk sazşairleri. Millî Matbaa.

·        Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş: Türk halk musikisi aletleri (Cilt 9). Türk Tarih Kurumu Yayınları.

·        Picken, L. (1975). Folk musical instruments of Turkey. Oxford University Press. Yener, S. (2001). Bağlama öğretimi. Bağlam Yayınları.

·        Yener, S. (2001). Bağlama öğretimi. Bağlam Yayınları.

·        https://www.isimbulutu.com/kopuz-isminin-anlami-nedir

·        https://eksisozluk.com/kopuz--68854?p=3

·        bolgegundem.com.tr/kopuz-isminin-anlami-nedir-kopuz-ne-demektir-kuranda-geciyor-mu-3044364h.htm 

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”