Etimolojik ve Kavramsal Temeller

"Sevdalinka" kelimesi, doğrudan Türkçe "Sevda" kelimesinden türetilmiştir. Sevda ise Arapça "sawda" (kara safra) kökeninden gelerek, klasik tıpta melankoliyi ve aşk acısını ifade eder. Bu kavramsal ortaklık, müziğin temel duygusu olan "hasret" ve "melankoli" (Sevdah) üzerine inşa edilmiştir.

Makam ve Teori Karşılaştırması

Sevdalinkalar, Türk makam müziğinin (Klasik ve Halk müziği) yapı taşlarını barındırır. Ancak bu makamlar, Bosna'nın yerel şarkı söyleme geleneğiyle (ganga veya rera gibi daha eski formlar değil, kentsel formlar ile) harmanlanmıştır.

• Ortak Makamlar: Sevdalinkalarda en yaygın kullanılan yapılar Hicaz, Uşşak, Kürdi ve Hüseyni dizileridir [1]. Özellikle "Hicaz" makamı, Balkanlar'da "Alaturka" tınısının en belirgin temsilcisidir.
• Mikrotonal Yapı (Koma): Klasik Sevdalinkalarda, Türk müziğindeki koma değerlerine (tam sesten küçük aralıklar) rastlanır. Ancak 19. yüzyılın sonundan itibaren Batı müziği etkisindeki akordiyonun baskın hale gelmesiyle, bu mikrotonal aralıklar "tamperaman" sisteme doğru evrilmiştir.
• Usul ve Ritim: Türk müziğindeki Aksak (9/8) ve Düyek (4/4) usulleri Sevdalinkalarda sıklıkla görülür. Özellikle Rumeli türküleri ile Sevdalinkalar ritmik yapı açısından ikiz gibidirler.

Organoloji (Enstrüman Bilimi)

 Bosna müziğindeki enstrüman değişimi, kültürel dönüşümün de bir aynasıdır.

Saz'dan Akordiyon'a: Sevdalinka'nın orijinal eşlik çalgısı "Saz"dır (Šargija'dan farklı olarak daha çok Osmanlı bağlamasına benzer). Bağlama, sessiz ve içe dönük bir icra sunarken; akordiyonun gelişiyle müzik daha çok sesli ve kentsel bir sahne sanatına dönüşmüştür [2].

Tür ve Biçim Analizi

Sevdalinka, form olarak Türk Halk Müziği'ndeki "Türkü" ve Türk Sanat Müziği'ndeki "Şarkı" formlarının arasında bir yerdedir.

• Kentsel Halk Müziği: Tıpkı İstanbul Türküleri veya Selanik/Manastır yöresi şarkıları gibi Sevdalinka da "şehirli" bir halk müziğidir. Köy müziğinden ziyade; çarşı, pazar ve ev içindeki (avlu/bağçe) sosyal hayatı anlatır.
• İcra Biçimi: Sevdalinka, "Uzun Hava" formuna benzer bir serbest icra (rubato) ile başlar ve genellikle usullü bir bölümle devam eder. Bu, Türk müziğindeki "Meyan" bölümlü yapılarla benzerlik gösterir.

Sosyal Bağlam: Avlu Kültürü

Sevdalinkaların doğuş yeri, Osmanlı mimarisinin bir parçası olan "Avlu" (Bosna'da Avlija) kültürüdür. Türk kültüründeki haremlik-selamlık yapısının yansıması olarak, kadınların kapalı devre sosyal hayatlarında söyledikleri şarkılar bu türün lirik yapısını oluşturmuştur. Şarkı sözlerinde geçen "pencere", "kapı", "bahçe", "gül" gibi imgeler Divan Edebiyatı ve Türk halk şiiri ile birebir örtüşür.

Sonuç ve Yorum

Sevdalinka, Türk müziğinin Balkanlar'daki en estetik varyasyonudur. Ancak onu sadece "Türk müziğinin bir kolu" olarak tanımlamak eksik kalacaktır. Sevdalinka; Slav duyarlılığı, Boşnak dili ve yerel melankoli ile Türk makam sisteminin evliliğinden doğmuş özgün bir türdür. Batılılaşma döneminde akordiyonu bünyesine katarak "çok sesli" denemelere girişmesi, onu Türk müziğinden daha erken bir dönemde Batılı formlarla tanıştırmıştır.

Dipnotlar ve Kaynakça

1: Petrović, A. (1988). The Sevdalinka: A Bosnian Urban Love Song. World of Music. (Makam yapılarının karşılaştırmalı analizi üzerine temel eser).

2: Imamović, D. (2016). Sevdah. Vrijeme. (Sevdalinka'nın tarihsel gelişimi ve enstrüman değişikliği üzerine kapsamlı inceleme).

Beširović-Hasanbegović, D. (2005). Muzička tradicija Bosne i Hercegovine. (Bosna Hersek Müzik Geleneği ve Osmanlı Etkisi).

3. Pala, İ. (1995). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. (Sevda ve aşk terminolojisinin sosyo-kültürel arka planı için).

Not: Bu yazı Kültür ve Turizm Bakanlığı Bosna-Hersekli sanatçı Faruk Mehinagiç’in yüksek lisans ders sunumu temel alınarak hazırlanmıştır.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”