Millî Mücadele ve Kahramanlığı

1916 yılındaki Rus işgali ve sonrasındaki Ermeni mezalimi sırasında aktif rol oynamıştır:

• Ruslar çekilirken Ermenilerin bölgede katliamlara başlaması üzerine, köylerden topladığı 60 kişilik bir milis gücüyle direniş başlatmıştır.
• Ruslara ait büyük bir silah deposunu ele geçirerek stratejik bir başarı sağlamıştır.
• 12 Mart 1918'de Türk ordusuna katılarak Erzurum’un kurtuluşunda bizzat bulunmuştur. Aynı gün babası şehit düşmüştür.

1. Tasavvuf Üzerindeki Etkisi

Alvar’lı Efe, Nakşibendî-Hâlidî geleneğinin önemli temsilcilerinden biridir. Tasavvufi düşüncesinin temelinde "incitmeme" prensibi, ilahi aşk, vahdet-i vücud anlayışı ve sünnete bağlılık yer alır. Şiirleri, bu tasavvufi ilkelerin halk tarafından kolayca anlaşılmasını sağlamıştır.

• İncitmeme Prensibi: Alvarlı Efe, tasavvufun temel kaidelerinden olan "kalp kırmama" ve "insanı incitmeme" prensibine büyük önem vermiştir. "Hazer kıl kırma kalbin kimsenin canını incitme / Esîr-i gurbet-i nâlân olan insânı incitme" dizeleriyle bu anlayışı vurgulamıştır [1]. Bu düşünce, Yunus Emre'nin "Gönül Çalab'ın tahtı, Çalab gönüle baktı / İki cihan bedbahtı, her kim gönül yıkar ise" dizeleriyle benzerlik gösterir ve tasavvufi ahlakın temelini oluşturur. Türk müzik kültürünün dünyaya açılan kapısı Veysel’de de aynı ruh ve inanç izlerini bulmak mümkündür.
• İlahi Aşk ve Marifetullah: Şiirlerinde ilahi aşkın yüceliğini, kâinatın Allah'ın kudretinin bir tecellisi olduğunu ve her şeyin O'nu zikrettiğini dile getirmiştir [2]. "Nimet oldur ışk-ı Hakk rûşen-zamîr olsun sana" diyerek ilahi aşkın en büyük nimet olduğunu ifade etmiştir. Bu aşk, aynı zamanda marifetullaha, yani Allah'ı tanımaya giden yolda bir anahtardır.
• Sünnete Bağlılık ve Şeriat-Tarikat Dengesi: Alvar’lı Efe, Nakşibendî-Hâlidî geleneğinin bir gereği olarak sünnete sıkı sıkıya bağlı kalmış ve bid'atlardan kaçınmayı teşvik etmiştir [3]. Şeriat ve tarikatın birbirinden ayrılmaz bir bütün olduğunu vurgulamış, şeriatsız tarikatın bid'at olduğunu belirtmiştir. Bu yaklaşım, tasavvufun şeriat dışı bir yol olmadığı, aksine şeriatın özü olduğu anlayışını pekiştirmiştir.
• Tebliğ Faaliyetleri: Alvar’lı Efe, yaşadığı dönemde halka tebliğ etmek için şiirlerini ve sohbetlerini kullanmıştır. Şiirleri, sade ve anlaşılır bir dille yazılmış olması sayesinde geniş halk kitleleri tarafından benimsenmiş, tasavvufi değerlerin yaygınlaşmasına önemli katkı sağlamıştır.

2. Türk Halk Müziğine Etkisi

Alvarlı Efe'nin şiirleri, özellikle Erzurum yöresi âşık ve gazelhanları tarafından benimsenmiş ve halk müziği formlarında bestelenerek icra edilmiştir. Onun şiirleri, âşık kahvehanelerinde ve halk meclislerinde musiki ile buluşarak terennüm edilmiştir [4].

• Güfte Kaynağı Olması: Alvarlı Efe'nin "Seyreyle güzel kudreti mevlâ neler eyler", "Can bula cananını", "Ey kerem kâni bes değil midir" gibi şiirleri, Erzurum âşıkları ve gazelhanları tarafından sıkça söylenen ve bestelenen eserler arasına girmiştir [5]. Bu , onun halk müziği repertuvarına önemli bir güfte kaynağı sağladığını göstermektedir.
• Anonimleşen Besteler: Bazı şiirleri, anonim halk müziği anlayışıyla, isimleri belli olmayan kişiler tarafından bestelenmiştir. Bu besteler, zamanla halk arasında yaygınlaşarak anonimleşmiş ve Alvar’lı Efe'nin halk üzerindeki doğal etkisini gözler önüne sermiştir [6].
• Âşık Tarzı Şiir Geleneğiyle İlişkisi: Alvar’lı Efe'nin şiirleri, âşık tarzı şiir geleneği içinde önemli bir yer tutar. Özellikle destan türündeki eserleri (Tevhid Destanı, Kıyamet Destanı, Zaman Destanı gibi), âşık tarzına oldukça uygundur. Erzurum'un sosyal ve manevi yapısını anlattığı 11'li hece ölçüsüyle yazılmış "Erzurum Destanı" gibi şiirleri, âşık muhitlerinde sıklıkla okunmuştur [5].
• Musikiye Olan Muhabbeti: Alvar’lı Efe'nin musikiye olan muhabbeti, yazdığı bazı dizelerde de görülmektedir: "Âşık der sâzendeler / Saz çalar sâzendeler / Mürde diller ne bilür / Ne çalar sâzendeler" [4]. Bu dizeler, onun musikinin manevi derinliğini ve etkisini takdir ettiğini gösterir.

3. Türk Sanat Müziğine Etkisi

Alvarlı Efe'nin şiirleri, sadece halk müziği formlarında değil, Klasik Türk Müziği'nin bazı formlarında da bestelenmiştir. TRT repertuvarında ve çeşitli sanatçılar tarafından bestelenmiş birçok eseri bulunmaktadır [4] [7].

• Çeşitli Formlarda Bestelenmesi: Alvar’lı Efe'nin şiirleri, ilahi formunun yanı sıra, Yürük Semai ve Şarkı gibi Klasik Türk Müziği formlarında da bestelenmiştir. Bu durum, onun şiirlerinin hem dini muhtevasına uygun bir ağırlık taşıdığını hem de farklı musiki anlayışlarına adapte olabildiğini göstermektedir. Fuzulî ve Şeyh Galib gibi mutasavvıf şairlerin de şarkı formunda bestelenmiş gazelleri olduğu göz önüne alındığında, Alvar’lı Efe'nin bu geleneğin bir parçası olduğu [8], Aynı zamanda Fuzûlî’nin yaşadığı çevre düşünüldüğünde de kültürel zincirin halkası ve devamı kültürle beslendiği anlaşılmaktadır.
• Gazelhanlar ve Hafızlar Tarafından İcra Edilmesi: Erzurum dergahlarındaki zikir ve sohbet meclislerinde Alvar’lı Efe’nin şiirleri musiki ile terennüm edildiği gibi, Erzurum camilerinde tertip edilen dini gün ve gecelerde güzel sesli hafızlar tarafından da gazelleri dile getirilmiştir [4]. Bu icralar, onun şiirlerinin dini musiki geleneği içinde önemli bir yer edindiğini göstermektedir.
• Sanatçılar Üzerindeki Etkisi: Günümüzde de birçok sanatçı tarafından Alvarlı Efe'ye ait güfteler bestelenmekte ve icra edilmektedir. Örneğin,  Efe'ni Alvar’lı nın vefatının 60. yıl dönümü vesilesiyle hazırlanan "Gül Yüzlü" albümünde 11 eseri tasavvuf müziği sanatçısı Agâh tarafından icra edilmiştir [6]. Bu durum, onun edebi ve tasavvufi mirasının çağdaş Türk müziği sanatçıları üzerinde de etkisini sürdürdüğünü göstermektedir.
• Erzurum Dinî Musikisinin Oluşumundaki Rolü: Alvar’lı Efe, güftekâr olması ve musikiye olan muhabbeti açısından Erzurum Dinî Musikisinin oluşumundaki en önemli isimlerden biri kabul edilmektedir [4]. Onun şiirleri Erzurum sınırlarını aşarak farklı yörelerde de besteli bir şekilde okunmuştur.

4.Alvarlı Efe'nin Musiki Mirası Özet

Alvar’lı Efe'nin şiirlerinin Türk musikisi üzerindeki derin etkisini ve bu eserlerin dini/kültürel hayattaki yerini şu ana başlıklarla özetlemektedir:

Geniş Form Yelpazesi: Alvar’lı Efe'nin şiirleri sadece ilahi formunda değil; Yürük Semai ve Şarkı gibi Klasik Türk Müziği formlarında da bestelenmiştir. Bu durum, onun Fuzûlî ve Şeyh Galib gibi büyük mutasavvıf şairlerin başlattığı geleneğin bir devamı olduğunu göstermektedir.

·   Dini ve Sosyal İcra: Eserleri Erzurum'daki dergâh sohbetlerinde zikir musikisi olarak terennüm edildiği gibi, camilerde düzenlenen dini merasimlerde usta hafızlar tarafından gazel formunda icra edilmektedir.

Çağdaş Sanatçılar Üzerindeki Etkisi: Efe'nin edebi mirası günümüzde de canlılığını korumaktadır. Birçok sanatçı (örneğin Agâh) onun güftelerini bestelemiş ve özel albümlerle bu mirası modern döneme taşımıştır.

·   Erzurum Musiki Kimliğinin Mimarı Alvar’lı Efe, hem bir güftekâr hem de bir musiki dostu olarak Erzurum Dini Musikisinin oluşumundaki en kilit isimlerden biri kabul edilir. Onun etkisi Erzurum sınırlarını aşarak ulusal bir nitelik kazanmıştı

Sonuç

Alvar’lı Efe, tasavvufi kişiliği, derin irfanı ve edebi yeteneğiyle Türk kültür ve sanat hayatına önemli katkılar sağlamıştır. Şiirleri, tasavvufi düşüncelerini halka ulaştırmada bir köprü vazifesi görmüş, aynı zamanda Türk halk ve sanat müziği repertuvarına zengin güfteler kazandırmıştır. Onun eserleri hem dini musiki geleneği içinde hem de genel musiki kültüründe yer edinerek, tıpkı Yunus Emre ve Niyazi Mısri gibi büyük mutasavvıf şairler gibi sanat erbabına tesir etmiştir. Alvar’lı Efe'nin mirası, günümüzde de bestelenen ve icra edilen eserleriyle yaşamaya devam etmektedir. Alvar'lı Efe, şiirleriyle dini düşünceyi musiki estetiğiyle birleştiren, geleneksel ile modern arasında köprü kuran çok yönlü bir kültürel figürdür.

 Kaynaklar:

[1] Semazen Akademik. "Tasavvuf'ta İncitmeme Prensibi ve Alvarlı Efe'nin Bazı Şiirlerinde İncit". Erişim Adresi: https://akademik.semazen.net/author_article_print.php?id=1584

[2] Sorularla İslamiyet. "Alvar’lı Efe Muhammed Lütfi Efendi'nin hayatı hakkında bilgi verir misiniz?". Erişim Adresi: https://sorularlaislamiyet.com/alvarli-efe-muhammed-lutfi-efendinin-hayati-hakkinda-bilgi-verir-misiniz

[3] Kavak, Abdulcebbar. "Alvar’lı Efe'de Nakşibendi Hâlidi Tarikat Geleneğinin İzleri". Uluslararası Hace Muhammed Lutfı (Alvar’lı Efe) Sempozyumu Bildirileri. Erişim Adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D227294/2013/2013_KAVAKA.pdf

[4] İstanbul Üniversitesi. "Erzurum'da Dinî Mûsikî Geleneği". Erişim Adresi: https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/ET003178.pdf

[5] Güvenç, Ahmet Özgür. "Erzurum Âşıklık Geleneğinde Alvar’lı Efe Etkisi". Uluslararası Hâce Muhammed Lutfî (Alvar’lı Efe) Sempozyumu, Erzurum, 2013.

(Kaynak [4]'teki PDF içinde bahsedilmektedir.)

[6] Yeni Şafak. "Alvarlı Efe'nin eserleri yanlış okundu". Erişim Adresi: https://www.yenisafak.com/hayat/alvarli-efenin-eserleri-yanlis-okundu-2432778

[7] Feyzi, Ahmet. "Alvar’lı Efe Hazretleri Musiki Külliyatı ile İlgili Yapılan Bu Araştırma Sözlerin Efe Hazretlerine Ait Olduğu ve Bestelenmiş Müzikal Eserlerin Tespitine Yönelik Olarak Yürütülmüştür". Uluslararası Hace Muhammed Lutfi (Alvar’lı Efe) Sempozyumu Bildirileri. Erişim Adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D227294/2013/2013_FEYZIA.pdf

[8] Akas, Mehmet. "Alvarlı Muhammed Lütfi Efe'nin Bestelenmiş Şiirleri ve Beste Şekilleri". Uluslararası Hace Muhammed Lutfı (Alvarlı Efe) Sempozyumu Bildirileri. Erişim Adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D227294/2013/2013_AKAS.pdf

Not:* Alvar’lı Muhammed Lutfi Efendi- Tdv İslâm Ansiklopedisi Bkz. (Alvar: Doğduğu köyün adı. Bazı kaynaklar ise doğduğu yer olarak Pasinler’e bağlı Kındığı Köyü olduğunu yazmaktadır).

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”