İnsan benliği, tarih boyunca toplumsal ilişkiler, kültürel kodlar, sembolik düzenler ve deneyimlerle birlikte biçimlenen çok katmanlı bir varoluş alanı içinde gelişmiştir. Benlik; bakışların, söylemlerin, sembolik düzenlerin, aile hafızasının, kültürel kodların ve zaman boyunca biriken deneyimlerin iç içe geçtiği çok katmanlı anlam dokusu içinde şekillenmiştir. İnsan, kendisini anlamaya çalışırken ve kendi iç sesini dinlerken; üzerine yönelmiş bakışların, hakkında kurulmuş tümcelerin, taşıdığı tarihsel izlerin ve içinde büyüdüğü kültürel evrenin yankılarıyla karşılaşır. Böylece insanın kendilik deneyimi, bireysel olduğu kadar toplumsal, tarihsel ve sembolik bir karakter de taşımaktadır.

Benlik, sürekli kurulan bir anlam örgüsüne dönüşmektedir. İnsan; aile içinde aktarılan sessiz hafızalarla, toplumun ona yüklediği rollerle, kurumların çizdiği sınırlarla, kültürün ürettiği imgelerle ve zamanın bıraktığı izlerle birlikte kendisini kurmaktadır. Her karşılaşma, her kırılma, her aidiyet biçimi ve her dışlanma deneyimi benliğin dokusuna yeni bir katman eklemektedir. İnsan kendisini tanıdığını düşündüğü her anda, kendi varlığının içine yerleşmiş tarihsel ve toplumsal izleri de okumaktadır. İnsanın varoluş deneyimi, dünya ile kurduğu ilişkiler arasında sürekli hareket eden canlı bir anlam alanı hâline gelmektedir. Dil insanı adlandırmakta, bakış insanı konumlandırmakta, kültür insanı simgeler aracılığıyla taşımakta, zaman ise bütün katmanları insanın varlığına işlemektedir. Böylece insan, taşınan anlamların, aktarılmış hafızaların, görünmeyen etkilerin ve zamansal birikimlerin içinden geçen bir varlık olarak kendi hikâyesini sürekli olarak yeniden kurmaktadır.

Yapay zekâ çağında biçimlenme süreci yeni ve çok daha karmaşık bir evreye taşınmaktadır. İnsan kendisini sadece başka insanların bakışında görmemektedir. Algoritmik sistemlerin, dijital platformların, veri profillerinin ve yapay zekâ modellerinin ürettiği sayısız teknik aynanın içinde de kendisiyle karşılaşmaktadır. Üstelik aynalar geçmişin pasif yansıtıcı yüzeyleri gibi işlememektedir. İnsan davranışını kaydetmekte, ölçmekte, örüntülere ayırmakta, sınıflandırmakta, tahmin etmekte ve görünmez biçimlerde yönlendirmektedir. Böylece dijital alan, insanın kendisini ifade ettiği nötr bir ortam olmaktan uzaklaşmakta; benliğin teknik süreçler aracılığıyla yeniden işlendiği, yeniden düzenlendiği ve yeniden dolaşıma sokulduğu dinamik bir anlam mimarisine dönüşmektedir.

İnsan, dijital sistemler içinde temsil edilmekte; ardından temsilin ürettiği yankılar aracılığıyla kendisine dönmektedir. Paylaşılan bir fotoğraf, yazılan kısa bir tümce, durup izlenen bir video, yapılan bir beğeni, silinen bir yorum ya da beklenen bir geri bildirim, dış dünyaya bırakılan sıradan işaretler olarak kalmamaktadır. Parçalar algoritmik sistemler tarafından işlenmekte, anlamlandırılmakta ve tekrar insanın karşısına çıkarılmaktadır. İnsan da kendi dijital yankısıyla karşılaşırken duygu durumunu, düşünce biçimini, arzularını, ilişkilerini ve hatta kendilik algısını fark edilmeden dönüştürmektedir.

Böylece benlik, içsel sürekliliğin sessiz merkezi olmaktan uzaklaşmaktadır. Sürekli dolaşıma giren verilerin, geri dönen işaretlerin, görünürlük ekonomilerinin ve algoritmik geri bildirimlerin içinde hareket eden akışkan bir yapıya dönüşmektedir. İnsan, kendi verileriyle konuşan, kendi temsilleriyle yüzleşen ve kendi dijital yansımalarının etkisi altında biçimlenen bir varoluş deneyiminin içine girmektedir.

Günümüz insanının en sarsıcı sorularından biri giderek daha görünür hâle gelmektedir: İnsan gerçekten kendi hayatını mı yaşamaktadır, yoksa kendi temsilinin ürettiği dijital sahnenin içinde mi varlık göstermektedir? Çünkü dijital çağda insan, dünyayı gözlemleyen bir özne olarak, algoritmik dünyanın kendisine yönelttiği bakışın içinde varlık göstermektedir.

Temsilin İçinde Yaşamak: Algoritmik Benliğin Yükselişi

Erving Goffman’ın gündelik hayatı sahne metaforu üzerinden yorumlayan yaklaşımı, dijital çağda çok daha yoğun ve kesintisiz bir yapıya dönüşmektedir. Goffman’ın dünyasında insan, sosyal etkileşim içinde rolünü düzenlemekte ve kendisini başkalarının beklentilerine göre sunmaktadır. Dijital çağda ise sahne belirli bir zamanla ya da mekânla sınırlı kalmamaktadır. Sahne sürekli açık tutulmaktadır. Seyirci belirsizleşmektedir. Alkış sayısallaşmaktadır. Sessizlik bile veri üretmektedir. Böylece insan, başkalarının önünde performans sergileyen bir özne olarak, kendi performansının ölçümleriyle yaşayan bir varlığa dönüşmektedir. Bu nedenle dijital benlik; gösterilen, ölçülen, analiz edilen ve dolaşıma sokulan bir benlik olarak düşünülmelidir.

Jean Baudrillard’ın simülasyon yaklaşımı, dönüşümün daha derin katmanlarını görünür hâle getirmektedir. Dijital temsil, yaşanan hayatın basit bir yansıması gibi işlememektedir. Zamanla hayatı düzenleyen temel ölçütlerden birine dönüşmektedir. İnsan; bir deneyimi yaşarken bile onun nasıl görüneceğini, nasıl paylaşılacağını, nasıl okunacağını ve nasıl bir karşılık üreteceğini düşünmektedir. Böylece hayat, sonradan temsil edilen bir deneyim olmaktan uzaklaşmaktadır. Deneyim daha en başından itibaren dolaşıma uygunluk mantığıyla kurulmaktadır. İnsan, yaşadığı anın içinde varlık göstermekle kalmamakta; o anın dijital akışta nasıl dolaşıma gireceğinin etkisi altında da yaşamaktadır.

Dijital dönüşüm, benlikte sessiz; ama güçlü bir yer değiştirme üretmektedir. “Ben kimim?” sorusu giderek görünürlüğün, algılanış biçiminin ve dijital dolaşımdaki karşılığın içinde sorulmaktadır. İnsan kendi iç sesiyle kurduğu ilişki kadar, kendisine geri dönen dijital işaretlerle de temas etmektedir. Beğeniler, yorumlar, görüntülenme sayıları, öneri sistemleri, takip ilişkileri ve görünürlük düzeyleri teknik göstergeler olmanın ötesine geçmektedir. Bunların her biri, insanın duygusal dünyasına, özdeğer algısına ve kendilik deneyimine doğrudan temas etmektedir. Böylece benlik, içsel deneyimlerle biçimlenen bir yapı olmaktan uzaklaşmakta; algoritmik geri bildirimlerle sürekli ayarlanan akışkan bir yapıya dönüşmektedir.

Byung-Chul Han’ın şeffaflık toplumu yaklaşımı, bu çerçevede, önemli bir açıklama sunmaktadır. Güncel dijital kültür, insanı sürekli görünür olmaya çağırmaktadır. Görünürlük giderek varlık hissinin temel koşullarından biri gibi işlemektedir. Ancak sürekli görünürlük, insanın içsel derinliğini büyütmemektedir. Dijital dolaşıma uyum sağlayan benlik sadeleşmekte, hızlanmakta ve ölçülebilir biçimlere sıkışmaktadır. Algoritmik akışlar karmaşıklığı ağır bulmakta, yavaşlığı taşımakta zorlanmakta ve çelişkileri yüzeysel formlara indirgemektedir. Ritme uzun süre maruz kalan insan, kendi içsel ağırlığını yavaş yavaş dijital akışın hızına bırakmaktadır.

Dijital benlik, aynı anda hem genişleme hem daralma üretmektedir. Dijital ortamlar, insanın fiziksel dünyada görünür kılamadığı yönlerini ifade edebilmesine, farklı kimlik deneyimleri yaşayabilmesine ve yeni topluluklarla temas kurabilmesine olanak tanımaktadır. Ancak aynı alan, insanı sürekli performans göstermeye, görünür kalmaya ve ölçülebilir karşılık üretmeye zorladığında, benliğin ağırlık merkezi de değişmeye başlamaktadır. İnsan kendi içsel deneyiminden çok, algoritmik dolaşımın görünürlük rejimi içinde konumlanan bir varoluş deneyimine doğru çekilmektedir.

Parçalanmış Benlikler ve

Dijital Şizofreninin Sessiz Başlangıcı

Yapay zekâ çağında dijital benlik, çok daha karmaşık ve çok katmanlı bir yapıya dönüşmektedir; çünkü algoritmik sistemler, insanın ürettiği içerikleri görünür kılmakta ve insanın henüz kendisi tarafından tam olarak fark edilmemiş davranış örüntülerini, duygusal eğilimlerini ve ilişki biçimlerini de analiz etmektedir. Hangi görüntüye daha uzun süre bakıldığı, hangi sözcüklere tekrar tekrar dönüldüğü, hangi duygusal tonların daha yoğun karşılık ürettiği ve hangi ilişkisel alanlarda daha fazla zaman geçirildiği, algoritmik düzlemde ayrıntılı bir benlik haritasına dönüşmektedir. Böylece insan, kendisini bütünüyle tanımlamadan önce; sistemler tarafından tahmin edilen bir özne hâline gelmektedir.

Dönüşüm, dijital benlik tarihinin önemli kırılmalarından birini oluşturmaktadır. Geçmişte insan kendisini daha çok toplumun aynasında, aile hafızasında, dostluk ilişkilerinde ve kolektif yaşamın tanıklığında tanımaktaydı. Yirmi birinci yüzyılın ikinci çeyreğinde ise insan, kendisi hakkında üretilen veri temelli çıkarımların içinde de tanınmaktadır. Üstelik tanınma biçimi sıcak bir insan temasına dayanmamaktadır. Hesaplayıcı, sınıflandırıcı ve sürekli güncellenen teknik bir çıkarım düzeni içinde işlemektedir. Buna karşın, etkisi oldukça derindir. Sistemler; insanın korkularını, arzularını, eğilimlerini ve dikkat biçimlerini sürekli geri besleyerek ona kendi benliğinin düzenlenmiş ve filtrelenmiş bir sürümünü sunmaktadır.

Algoritmik benlik kavramı, bu bağlamda, giderek daha merkezi bir anlam kazanmaktadır. Algoritmik benlik, insanın kendisine ilişkin öznel anlatısıyla sınırlı kalmamaktadır. Platformların, veri setlerinin, öneri sistemlerinin ve yapay zekâ modellerinin sürekli ürettiği dinamik bir profile dönüşmektedir. İnsan profilin dışında bağımsız bir varoluş sürdürdüğünü düşünebilir. Ancak karşısına çıkan içerikler, öneriler, ilişki ağları, reklamlar, görünürlük olanakları ve hatta karşılaşacağı duygusal atmosfer büyük ölçüde bu profil üzerinden şekillenmektedir. Böylece insan, dünyayla doğrudan karşılaşmaktan çok, kendisi hakkında oluşturulmuş dijital çıkarımların içinden geçerek dünyayla temas kurmaktadır.

Söz konusu durum, benlik ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi de düzenlemektedir. İnsan geçmişte dünyaya bakarak kendisini kurarken, kendisi hakkında oluşturulan dijital profiller aracılığıyla dünyayı deneyimlemektedir. Algoritmik sistemler hangi içeriğin görünür olacağına, hangi duygunun daha uzun süre dolaşımda kalacağına, hangi düşüncenin güçleneceğine ve hangi benlik sürümünün destekleneceğine görünmez biçimlerde karar vermektedir. Dijital alan, iletişim kurulan teknik bir ortam olmaktan uzaklaşmakta; benliğin yönelimlerini biçimlendiren aktif bir düzenleme alanına dönüşmektedir.

Süreç içinde insan, farklı dijital yüzeylerde birbirinden farklı kimlik ritimleri geliştirmektedir. Profesyonel ağlarda disiplinli, kontrollü ve kurumsal bir görünüm sunarken; başka bir platformda daha ironik, daha kırılgan ya da tamamen farklı bir karakter ortaya koyabilmektedir. Yapay zekâ ile kurduğu özel diyaloglarda ise fiziksel dünyada açığa çıkarmadığı duygu katmanlarını görünür hâle getirebilmektedir. Kimlik parçalarının her biri tek başına sahte olmak zorunda değildir. Önemli olan, farklı benlik ritimlerinin ortak bir bütünlük duygusu içinde birbirine bağlanabilmesidir. Bağ zayıfladığında, insan kendi içinde çoğalmaya başlamakta; ancak söz edilen çoğalma aynı zamanda bütünlük hissinin dağılmasına da yol açmaktadır.

Dijital şizofreni kavramı, klinik bir tanımlama olmanın ötesinde, çağdaş insanın birbirinden kopuk dijital gerçeklik alanlarında farklı benlik düzenleri geliştirmesini açıklayan kuramsal bir çerçeve olarak düşünülmelidir. İnsan fiziksel hayat içinde başka, temsil alanlarında başka, algoritmik geri bildirimlerin içinde başka, yapay zekâ ile kurduğu mahrem diyaloglarda başka biçimlerde varlık göstermektedir. Çoğalma yaratıcı ve özgürleştirici olanaklar taşıyabilir. Ancak bütün parçalar ortak bir merkezle ilişki kuramadığında, insan kendi deneyimi içinde dağınık ve parçalanmış bir benlik hissi yaşamaya başlamaktadır.

Parçalanmanın en görünmez etkilerinden biri, insanın kendi kendisine tanıklık etme kapasitesinde ortaya çıkmaktadır. Kendi hayatını sürekli dijital temsiller aracılığıyla izleyen birey, zamanla yaşamak ile kendisini yaşarken seyretmek arasında sıkışmaktadır. Bir anın değeri, o anın içsel yoğunluğundan çok dışarıda nasıl görüneceği üzerinden ölçülmeye başlamaktadır. Böylece insan, deneyimi doğrudan yaşayan bir özne olmaktan uzaklaşmakta; deneyimini sürekli düzenleyen, görünür kılan, dolaşıma sokan ve geri bildirim bekleyen bir varoluş pozisyonuna yerleşmektedir. Algoritmik sistemler, kısacası, benliği biçimlendirmemekte; aynı zamanda insanın zaman deneyimini de parçalamaktadır.

İnsan, Kendi İç Sesini Nasıl Koruyabilecek?

Yapay zekâ çağında benlik, fiziksel hayatın sınırları içinde kurulan durağan bir yapı olmaktan giderek uzaklaşmaktadır. İnsan aynı anda çok sayıda dijital yüzeyde varlık göstermekte, farklı platformlarda farklı kimlik ritimleri geliştirmekte ve kendi temsilini kesintisiz biçimde düzenlemektedir. Çoğalma görünürlüğü artırırken, benliğin içsel bütünlüğünü daha kırılgan bir hâle getirmektedir. Dijital çağda insan yaşayan bir özne olmanın yanı sıra; sürekli dolaşıma giren, ölçülen, sınıflandırılan ve yorumlanan bir temsil alanı içinde varlık göstermektedir.

Algoritmik sistemler dikkati yönlendirebilmekte, yapay zekâ temelli etkileşimler duygusal eşlik alanları üretebilmekte ve dijital ortamlar insana alternatif benlik deneyimleri sunabilmektedir. Buna karşın insan, hâlâ kendi sessizliğiyle baş başa kalabilen, kendi iç sesiyle yüzleşebilen ve başka bir insanın bakışında indirgenemeyen bir karşılaşma deneyimi yaşayabilen bir varoluş alanı taşımaktadır. Benliğin geleceğine ilişkin temel gerilim görünür hale gelmektedir. İnsanı insan yapan temel özellik, sürekli görünür olmanın ötesinde bir anlam taşımaktadır. Benliğin bütünlüğü; insanın kendi içsel sessizliğiyle kurduğu ilişkinin derinliğinde, kendisiyle baş başa kalabildiği anlarda ve dış dünyanın kesintisiz gürültüsünden uzaklaşabildiği ölçüde şekillenmektedir.

Dijital kültür insanı sürekli konuşmaya, paylaşmaya, görünür olmaya ve dolaşımda kalmaya çağırmaktadır. Ancak sürekli dolaşım, her zaman derinleşme üretmemektedir. Temsil yoğunlaştıkça insan, zaman zaman kendi deneyimini doğrudan yaşamak yerine, deneyimin nasıl göründüğünü izlemeye başlamaktadır. Böylece yaşamak ile kendisini yaşarken seyretmek arasındaki sınır giderek belirsizleşmektedir. İnsan, kendi temsilinin akışı içinde çoğalırken, kendi içsel merkezinden de uzaklaşabilmektedir.

Yapay zekâ çağının en derin varoluşsal gerilimlerinden biri, insanın kendi temsilinin kesintisiz dijital yankıları, algoritmik çağrıları ve görünürlük baskısı arasında, kendi iç sesinin hakiki ritmiyle nasıl temas kuracağını belirleyen kırılma noktasında ortaya çıkmaktadır. İnsanın en güçlü olanağı ise dijital dolaşımın hızına bütünüyle kapılmadan, kendi içsel sessizliğiyle temas kurabildiği derinlikte şekillenecektir.

Prof. Dr. Gülsün KURUBACAK ÇAKIR
“Her pazartesi zihne bir yolculuk…”
Ankara HBV Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – Köşe Yazarı
gkcakir@gazeteankara.com.tr