Eğitim Yazısı – Gazete Ankara Dijital Haber Portalı

Okulun Ötesinde | Ertuğrul Akbaş

Sokrates’in Eğitim Anlayışı: Doğru Soruların Gücü

Bir öğrencinin bir soruya doğru cevap vermesi elbette önemlidir. Peki, asıl mesele doğru cevabı bilmek midir, yoksa o cevaba nasıl ulaşıldığını anlayabilmek mi?

Eğitim üzerine düşünürken zaman zaman bugünün tartışmalarından uzaklaşıp geçmişin büyük düşünürlerine bakmak gerekir. Çünkü bazı sorular vardır ki üzerinden binlerce yıl geçse de güncelliğini kaybetmez. Sokrates’in eğitim anlayışı da bu soruların başında gelir.

Sokrates, düşüncelerini bir kitapta toplayıp gelecek kuşaklara bırakmadı. Onu tanımamızı sağlayan başlıca kaynaklar, öğrencilerinin ve çağdaşlarının aktardıklarıdır. Fakat geride bıraktığı düşünsel miras son derece güçlüdür: İnsan, bildiğini sandığı şeyleri de sorgulamalı; düşüncelerini gerekçelendirmeli ve kendi yaşamı üzerine düşünmelidir.

Sokrates’in önemi, her sorunun cevabını bilmesinden değil, insanları kendi cevaplarını yeniden düşünmeye yöneltmesinden gelir.

Peki, bugün okullarımızda çocuklarımıza ne kadar soru sorma fırsatı veriyoruz?

Cevabı Ezberleyen mi, Düşünen mi?

Eğitim sistemlerini değerlendirirken sınav sonuçlarına, başarı sıralamalarına ve kazanılan puanlara bakıyoruz. Bunlar önemli göstergelerdir. Ancak bir öğrencinin ne kadar öğrendiğini anlamak için tek başlarına yeterli değildir.

Öğrenci bir bilgiyi hatırlayabilir; fakat o bilgiyi açıklayabiliyor mu? Farklı bir durumda kullanabiliyor mu? Bir iddianın doğruluğunu sorgulayabiliyor mu? Karşılaştığı bir problemde bildiklerinden hareketle yeni bir çözüm geliştirebiliyor mu?

İşte eğitimde asıl üzerinde durmamız gereken alan burasıdır.

Sınıfta öğretmenin anlattığı, öğrencinin dinlediği ve ardından öğrendiklerinin sınandığı bir düzen, belirli bilgilerin kazandırılmasında işlevsel olabilir. Ancak eğitimi yalnızca bu çerçeveye sıkıştırdığımızda öğrencinin merakını, muhakeme gücünü ve bağımsız düşünme becerisini yeterince geliştiremeyebiliriz.

Sokrates’in soru sorma yöntemi burada bize önemli bir kapı açıyor. Öğretmen, öğrencisine yalnızca “Doğru cevap nedir?” diye sormak yerine “Neden böyle düşünüyorsun?”, “Bunu hangi kanıta dayandırıyorsun?” ve “Başka bir açıklaması olabilir mi?” sorularını da yöneltebilir.

Bu yaklaşım, öğrenciyi cevabı bekleyen kişi olmaktan çıkarıp öğrenme sürecinin etkin bir parçası hâline getirir.

Öğretmenin Rolü Değişiyor, Değeri Azalmıyor

Öğrenciyi düşündürmek, öğretmenin geri planda kalması anlamına gelmez. Tam tersine, öğretmenin uzmanlığı ve rehberliği daha da önemli hâle gelir.

İyi bir öğretmen yalnızca bilgiyi doğru aktaran kişi değildir. Öğrencisinin nerede zorlandığını fark eden, yanlış anlamalarını ortaya çıkaran, düşüncesini geliştirecek sorular soran ve ihtiyaç duyduğunda açık bir açıklamayla ona yol gösteren kişidir.

Burada ince bir denge vardır: Her şeyi öğrenciye keşfettirmeye çalışmak ne kadar yanlışsa, her şeyi onun yerine açıklamak da o kadar sınırlayıcı olabilir. Öğretmen, öğrencinin hazırbulunuşluğunu gözeterek ne zaman anlatacağını, ne zaman soracağını ve ne zaman öğrencisinin kendi çözümünü bulmasına fırsat vereceğini bilmelidir.

OECD’nin 2019 yılında yayımladığı Fostering Students’ Creativity and Critical Thinking: What it Means in School başlıklı çalışma, yaratıcılık ve eleştirel düşünmenin okul ortamında desteklenmesini, öğretim uygulamalarıyla ilişkilendirerek ele alıyor. Bu yaklaşım, düşünme becerilerinin yalnızca ders kitaplarında tanımlanmasının değil, sınıf içindeki öğrenme deneyimlerine yansımasının önemini gösteriyor.

Dolayısıyla eğitimde niteliği artırmak istiyorsak öğretmenlerimize yalnızca neyi öğreteceklerini değil, öğrencilerinin nasıl düşüneceğini ve öğrendiklerini nasıl kullanacağını destekleyecek yöntemleri de sunmalıyız.

Bilgiye Ulaşmak Yetmiyor, Onu Anlamlandırmak Gerekiyor

Bugün eğitim, geçmiş dönemlerden farklı bir gerçekle karşı karşıya. Bilgiye erişmek hiç olmadığı kadar kolay. Dijital kaynaklar ve yapay zekâ araçları, sorularımıza saniyeler içinde yanıtlar üretebiliyor.

Ancak bir cevaba hızlı ulaşmak, o cevabın doğru olduğunu anlamakla aynı şey değil. Bilginin doğruluğunu değerlendirmek, kaynakları karşılaştırmak, gerekçeleri incelemek ve ulaşılan sonucu sorgulamak her zamankinden daha önemli.

Bu nedenle çocuklarımıza yalnızca teknolojiyi kullanmayı öğretmek yeterli değildir. Teknolojinin ürettiği bilgiyi değerlendirmeyi de öğretmeliyiz.

Bir öğrenci yapay zekâdan aldığı cevabı kendi cümleleriyle açıklayamıyorsa, kullanılan bilginin kaynağını değerlendiremiyorsa ve karşılaştığı çelişkileri fark edemiyorsa öğrenme süreci tamamlanmış sayılmaz.

Burada Sokrates’in yaklaşımı günümüzle buluşuyor. Onun yöntemini bugüne taşımak, geçmişin eğitim modelini aynen uygulamak demek değildir. Asıl mesele, her dönemde geçerli olan bir beceriyi geliştirmektir: İnsan, kendi düşüncesini sınayabilmelidir.

Öğrenmek Okulun Duvarlarıyla Sınırlı Değil

Ankara Üniversitesi TÖMER’de yürüttüğümüz çalışmaların da bana hatırlattığı önemli bir gerçek var: Öğrenme, belirli bir yaşta başlayıp bir diploma alındığında sona eren bir süreç değildir.

Yeni bir dil öğrenen bir yetişkin, yalnızca kelime ve dil bilgisi edinmez. Aynı zamanda farklı bir kültürü anlamaya, başka düşünme biçimleriyle karşılaşmaya ve kendisini yeni yollarla ifade etmeye çalışır. Bu süreç sabır, merak, hata yapma cesareti ve süreklilik gerektirir.

Okul çağındaki öğrenciler için de durum farklı değildir. Bugün öğrendikleri her bilginin yaşamları boyunca aynı biçimde geçerli kalacağını düşünemeyiz. Ancak öğrenmeyi öğrenmiş, merakını koruyan, gerektiğinde bildiklerini gözden geçirebilen bir birey yeni koşullara daha hazırlıklı olacaktır.

OECD’nin 2025 tarihli Education Policy Outlook 2025: Nurturing Engaged and Resilient Lifelong Learners in a World of Digital Transformation raporu da yaşam boyu öğrenmeyi; kişinin öğrenmeye istek duyması, gerekli becerileri geliştirmesi ve öğrenme fırsatlarına erişebilmesiyle birlikte ele alıyor. Raporun ortaya koyduğu çerçeve, öğrenmenin yalnızca bireysel çabaya bırakılamayacağını; ailelerin, eğitim kurumlarının ve kamu politikalarının da bu süreci desteklemesi gerektiğini hatırlatıyor.

Bu nedenle okulun başarısını yalnızca öğrencinin mezun olduğu gün ne bildiğiyle ölçmemeliyiz. Mezuniyetinden yıllar sonra yeni bir bilgiyle karşılaştığında ne yaptığına da bakmalıyız.

Aileye, Öğretmene ve Eğitim Yöneticilerine Düşen Görev

Çocuğun soru sormasını istiyorsak önce onun sorularını ciddiye almalıyız. Her soruya hemen cevap vermek yerine bazen birlikte düşünmeliyiz. Yanlış cevap verdiğinde onu mahcup etmek yerine nasıl düşündüğünü anlamaya çalışmalıyız.

Öğretmenlerimiz sınıflarında öğrencilerin farklı görüşlerini açıklayabildiği, kanıt gösterebildiği ve gerektiğinde fikrini değiştirebildiği öğrenme ortamları oluşturabilmeli.

Eğitim yöneticileri ise bu yaklaşımı yalnızca iyi niyetli bir temenni olarak bırakmamalı. Öğretmenlerin mesleki gelişimine, nitelikli öğrenme materyallerine, düşünme becerilerini değerlendiren ölçme yöntemlerine ve okullar arasında fırsat eşitliğine yatırım yapmalı.

Aileler, okullar ve eğitim politikalarını belirleyenler aynı soruyu kendilerine yöneltmeli: Çocuklarımızı yalnızca mevcut sınavlara hazırlıyor muyuz, yoksa onları hayatın karşılarına çıkaracağı yeni sorulara da hazırlıyor muyuz?

Bu iki hedef birbirinin karşıtı değildir. Tam tersine, anlamlandırarak öğrenen ve düşüncesini gerekçelendirebilen öğrenciler akademik başarılarını daha sağlam bir temele oturtabilirler.

Son Söz: İyi Eğitim, İyi Sorularla Başlar

Sokrates’in yüzyıllar öncesinden bugüne ulaşan mirası, bize hazır cevaplardan vazgeçmemizi değil, cevapların arkasındaki düşünceyi de önemsememizi söylüyor.

Bir öğrencinin kaç doğru yaptığı kadar, yanlışından ne öğrendiği de önemlidir. Kaç bilgi hatırladığı kadar, bilgiyi nerede ve nasıl kullanabildiği de önemlidir. Öğretmeninin anlattıklarını dinlemesi kadar, kendi düşüncesini oluşturabilmesi de önemlidir.

Eğitimin amacı, her soruya hazır cevabı olan insanlar yetiştirmek değildir. Gerektiğinde doğru soruyu sorabilen, bilmediğini fark edebilen, kanıta dayalı düşünebilen ve yeni şeyler öğrenmekten vazgeçmeyen bireyler yetiştirmektir.

Çünkü okul bir gün biter. Diplomalar alınır, sınavlar geride kalır, sınıflar boşalır. Fakat hayat, sormaya ve öğrenmeye devam edenler için yeni kapılar açmayı sürdürür.

Eğitimin gerçek başarısı, öğrencinin okuldan ayrıldığı gün değil, okuldan ayrıldıktan sonra da öğrenmeye devam edebildiği gün anlaşılır.

Kaynakça

1. Biçer (2020) – Sokrates ve Eğitim Düşüncesi

Biçer, B. (2020). Felsefeyi hayata geçiren adam: Sokrates. İçinde A. F. Arıcı (Ed.), Büyük eğitimciler (ss. 1–12). Pegem Akademi.

2. Internet Encyclopedia of Philosophy – Sokratik Yöntem

Internet Encyclopedia of Philosophy. (t.y.). Socratic Method.

3. Stanford Encyclopedia of Philosophy – Sokrates

Stanford Encyclopedia of Philosophy. (t.y.). Socrates.

4. OECD (2019) – Yaratıcılık ve Eleştirel Düşünme

Vincent-Lancrin, S., et al. (2019). Fostering Students’ Creativity and Critical Thinking: What it Means in School. OECD Publishing.

5. OECD (2025) – Yaşam Boyu Öğrenme ve Dijital Dönüşüm

OECD. (2025). Education Policy Outlook 2025: Nurturing Engaged and Resilient Lifelong Learners in a World of Digital Transformation. OECD Publishing.

Ertuğrul Akbaş

Ankara Üniversitesi TÖMER Genel Koordinatörü

Gazete Ankara Dijital Haber Portalı Köşe Yazarı

“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

eakbas@gazeteankara.com.tr