Sınavdan Öğrenmeye: Eğitimde Neyi Değiştiriyoruz?
Millî Eğitim Bakanlığının 14 Kasım 2026 tarihli Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği değişikliği, sınavların amacı, açık uçlu sorular, yapay zekâ kullanımı ve öğrenci gelişiminin izlenmesi bakımından yeni bir yaklaşımı gündeme taşıyor. Bugünkü yazımda, eğitimde gerçek başarının yalnızca sınav puanlarıyla değil, öğrencinin öğrenme süreci ve bireysel gelişimiyle değerlendirilmesi gerektiğini bilimsel araştırmalar ışığında ele alıyorum.

Ertuğrul Akbaş – Sınavdan Öğrenmeye: Eğitimde Neyi Değiştiriyoruz? Ölçme ve değerlendirme, öğrenci gelişimi ve eğitimde yapay zekâ.
Eğitimde Başarıyı Nasıl Tanımlıyoruz?
Eğitimde yıllardır sorduğumuz temel sorulardan biri şu: Öğrencilerimiz ne kadar başarılı?
Belki de artık bu soruyu değiştirmemiz gerekiyor: Öğrencilerimiz ne kadar öğreniyor, öğrendiklerini ne ölçüde kullanabiliyor ve eksiklerini gidermek için nasıl bir gelişim gösteriyor?
Çünkü bir öğrencinin aldığı not, onun ne bildiğini gösterebilir; ancak nasıl düşündüğünü, öğrendiğini günlük yaşamda nasıl kullandığını ve hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğunu tek başına açıklayamaz.
Millî Eğitim Bakanlığının 14 Kasım 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği değişikliği, tam da bu tartışmayı yeniden gündeme taşıyor. Düzenleme, eğitimde ölçme ve değerlendirmeyi yalnızca sınav sonuçlarına dayalı bir uygulama olmaktan çıkararak öğrencinin öğrenme sürecini izleyen ve geliştirmeyi hedefleyen bir anlayışa yöneltiyor.
Bu değişiklikleri yalnızca yeni sınav kuralları olarak okumak eksik olur. Asıl mesele, eğitimde başarıyı nasıl tanımladığımızdır.
Çocukları Sınavla Değil, Gelişimleriyle Değerlendirmek
Yeni yönetmeliğin dikkat çeken hükümlerinden biri, okul öncesi ve ilkokullarda herhangi bir ad altında sınav yapılamayacağını açıkça belirtmesi.
Bu yaklaşımı önemli buluyorum. Çünkü özellikle erken çocukluk döneminde eğitim, çocuğu bir başarı sıralamasına yerleştirmekten çok onun gelişimini desteklemek üzerine kurulmalıdır.
Çocukların gelişimi aynı hızda ilerlemez. Bir çocuk dil becerilerinde öne çıkarken diğeri sosyal ilişkilerde, bir başkası problem çözmede daha hızlı gelişebilir. Bu farklılıkları tek bir sınav sonucuyla değerlendirmek, çocuğun gerçek potansiyelini anlamamızı zorlaştırır.
Dolayısıyla erken yaşlarda ihtiyacımız olan şey daha fazla sınav değil; daha nitelikli gözlem, doğru geri bildirim ve bireysel gelişimi destekleyen eğitim ortamlarıdır.
Test Çözmek mi, Düşünmek mi?
Yönetmelikteki bir diğer önemli değişiklik, ülke geneli ortak yazılı sınavlar dışında okullarda yapılan sınavların öğrencilerin cevaplarını kendilerinin oluşturduğu yazılı yoklama şeklinde yapılmasının esas alınmasıdır.
Bu düzenleme, eğitim sistemimiz açısından önemli bir zihniyet değişikliğine işaret ediyor.
Çoktan seçmeli soruların elbette ölçme sisteminde bir yeri var. Ancak öğrencinin bir bilgiyi seçenekler arasından tanımasıyla o bilgiyi kendi cümleleriyle açıklaması, yorumlaması ve farklı bir durumda kullanması aynı şey değildir.
Örneğin bir öğrencinin matematikte doğru seçeneği işaretlemesi, problemi nasıl çözdüğünü her zaman göstermez. Oysa çözüm yolunu anlatması, kullandığı yöntemi gerekçelendirmesi ve farklı bir probleme uyarlaması gerçek öğrenme hakkında çok daha fazla bilgi verir.
Burada öğretmenlerimize önemli bir sorumluluk düşüyor. Açık uçlu sınavlar yalnızca sorunun biçimini değiştirmek değildir. Soru hazırlama, cevapları değerlendirme ve öğrenciye geri bildirim verme süreçlerinin de niteliğini değiştirmektir.
Bu nedenle öğretmenlerin ölçme ve değerlendirme alanındaki mesleki gelişimi, yeni sistemin başarısını belirleyecek temel unsurlardan biri olacaktır.
Not Vermek Değil, Öğrenmeyi Geliştirmek
Bilimsel araştırmalar da bu yaklaşımın önemini ortaya koyuyor.
Paul Black ve Dylan Wiliam'ın 1998 yılında yayımlanan Assessment and Classroom Learning başlıklı kapsamlı araştırması, sınıf içi biçimlendirici değerlendirmenin ve düzenli geri bildirimin öğrenci başarısını geliştirmede önemli bir rol oynadığını ortaya koyuyor.
John Hattie ve Helen Timperley ise 2007 yılında yayımladıkları The Power of Feedback çalışmasında geri bildirimin öğrenme üzerindeki etkisini inceliyor. Araştırmacılara göre geri bildirimin etkisi, nasıl ve ne zaman verildiğine bağlı olarak değişiyor.
Buradan çıkaracağımız sonuç oldukça açık: Öğrenciye yalnızca kaç puan aldığını söylemek yeterli değildir. Neyi doğru yaptığını, nerede zorlandığını ve nasıl ilerleyebileceğini de anlatmamız gerekir.
Bir öğretmenin öğrencisine verebileceği en değerli mesajlardan biri şudur: “Bu konuda henüz istediğimiz noktada değilsin ama nerede eksik olduğunu biliyoruz. Şimdi birlikte bunu geliştireceğiz.”
İşte değerlendirme, tam da bu noktada öğrenmenin bir parçasına dönüşür.
Yapay Zekâ Eğitimde Yeni Bir Araç, Ama Amaç Değil
Yönetmelikte dikkat çeken bir başka başlık da yapay zekâ.
Bakanlıkça uygun görülen yapay zekâ araçlarının soru hazırlama ve değerlendirme süreçlerini desteklemek amacıyla kullanılabilmesinin önü açılıyor.
Bu gelişmeyi eğitimde dijital dönüşüm açısından önemli buluyorum. Yapay zekâ, öğretmenin zamanını daha verimli kullanmasına, farklı soru türleri hazırlamasına ve değerlendirme süreçlerini desteklemesine katkı sağlayabilir.
Ancak burada önemli bir ayrımı gözden kaçırmamalıyız: Teknoloji, öğretmenin pedagojik sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Bir öğrencinin cevabını değerlendirmek yalnızca doğru ve yanlışları belirlemek değildir. Öğrencinin düşünme biçimini, öğrenme güçlüğünü ve gelişim ihtiyacını anlamak da gerekir.
Yapay zekâ öğretmene yardımcı olabilir; fakat öğretmenin yerini alacak bir karar mekanizmasına dönüşmemelidir. Teknolojinin eğitimdeki değeri, insanı ve öğrenmeyi merkeze aldığı ölçüde artacaktır.
Okulları Yarıştırmak Yerine Geliştirmek
Yönetmeliğin üzerinde özellikle durulması gereken hükümlerinden biri de ölçme ve değerlendirme sonuçlarının öğrenciler, sınıflar, okullar veya iller arasında sıralama ve karşılaştırma amacıyla kullanılamayacağıdır.
Bu hüküm, eğitimde başarıyı yalnızca sıralama üzerinden değerlendiren anlayışın yeniden düşünülmesini gerektiriyor.
Elbette eğitim sisteminin veriye ihtiyacı var. Okulların gelişimini takip etmek, öğrenme eksikliklerini belirlemek ve eğitim politikalarını bilimsel verilerle oluşturmak zorundayız.
Ancak veriyi kullanmakla okulları bir yarışın içine sokmak aynı şey değildir.
Bir okulun başarısını yalnızca sınav ortalamasıyla değerlendiremeyiz. Öğrencilerin başlangıç düzeylerini, sosyoekonomik koşullarını, gelişimlerini, okulun sunduğu imkânları ve eğitim sürecindeki katkısını birlikte değerlendirmeliyiz.
Başarı, yalnızca en yüksek puanı almak değil; bulunduğumuz noktadan daha ileriye gidebilmektir.
Değişen Yönetmelik, Değişmesi Gereken Eğitim Kültürü
14 Kasım'da yayımlanan düzenleme, ölçme ve değerlendirme alanında önemli bir yön değişikliğine işaret ediyor. Ancak hiçbir yönetmelik tek başına eğitim kültürünü değiştiremez.
Bunun için öğretmenlerin desteklenmesi, okul yöneticilerinin sürece liderlik etmesi, velilerin yeni yaklaşımı doğru anlaması ve öğrencilerin öğrenmeye bakışının dönüşmesi gerekiyor.
Velilerimize de bir çağrım var: Çocuğunuza yalnızca sınavdan kaç aldığını sormayın. Bugün ne öğrendiğini, hangi konuda zorlandığını ve yarın neyi daha iyi yapabileceğini de sorun.
Öğretmenlerimize de şunu hatırlatmak isterim: Sınav, öğrenciyi etiketlemek için değil, ona rehberlik etmek için kullanılmalıdır.
Eğitim yöneticilerine ise önemli bir sorumluluk düşüyor: Ölçme sonuçlarını yalnızca raporlamakla yetinmeyip bu sonuçları okulun gelişim planlarına yansıtmak.
Çünkü eğitimde gerçek başarı, öğrencileri birbirleriyle yarıştırmak değil, her öğrencinin kendi potansiyeline ulaşmasını sağlamaktır.
Yıllardır savunduğum bir düşünce var: Okul biter, öğrenmek bitmez. Bu anlayışın okul sıralarına da yansıması gerekiyor. Öğrencilerimize yalnızca sınavı geçmeyi değil, öğrenmeyi öğrenmeyi kazandırmalıyız.
Unutmayalım; iyi bir eğitim sistemi, kaç öğrenciyi sıraladığıyla değil, kaç öğrencinin hayatına dokunup gelişimine katkı sağladığıyla ölçülür.
Kaynakça ve Yararlanılan Çalışmalar
1. Resmî Gazete – Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği
Millî Eğitim Bakanlığı (2026). Millî Eğitim Bakanlığı Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. 14 Kasım 2026 tarihli ve 33430 sayılı Resmî Gazete.
2. Black ve Wiliam (1998) – Sınıf İçi Ölçme ve Değerlendirme
Black, P. & Wiliam, D. (1998). Assessment and Classroom Learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 5(1), 7–74.
3. Hattie ve Timperley (2007) – Eğitimde Geri Bildirim
Hattie, J. & Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
4. OECD (2010) – Öğrenmenin Doğası
OECD (2010). The Nature of Learning: Using Research to Inspire Practice. OECD Publishing.
Ertuğrul Akbaş
Ankara Üniversitesi TÖMER Genel Koordinatörü
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”
Sınavdan Öğrenmeye: Yeni Ölçme ve Değerlendirme Sistemi
Ertuğrul Akbaş, 14 Kasım 2026 tarihli yeni ölçme ve değerlendirme düzenlemesini; sınavlar, öğrenci gelişimi, geri bildirim ve yapay zekâ açısından inceliyor.
YORUM YAP