Dil Sadece Konuşmak Değildir

Günlük hayatımızda mimiklerimizle, bedenimizle ve dilimizle konuşuruz.

Mimik kapsamına başımız, kaşlarımız, gözlerimiz, bakışlarımız, yanaklarımız, dudaklarımız ve ağzımız girer. Örneğin başımızı iki yana salladığımızda "kesinlikle olmaz" demek isteriz. Göz kapaklarımızı hafifçe kapatarak ise "olur, merak etme" mesajı veririz.

Bedenimizin omuzdan aşağı kısmıyla kurduğumuz iletişime jest denir. Örneğin tek omzumuzu kaldırıp indirerek "bana ne" demiş oluruz. Elimizi avuç içi aşağı gelecek şekilde hafifçe aşağı yukarı salladığımızda ise "sakin ol" mesajını veririz.

Üçüncü ve en yaygın iletişim yolu ise dildir. Yazımızın konusu da dilin temel malzemesi olan kelime ve kavramların doğru anlaşılmaması nedeniyle iletişimde yaşadığımız sıkıntılar üzerinedir.

Kelime ve Kavram Arasındaki Fark

Öncelikle kavram ve kelimeyi tanımlayalım.

Kavram, nesnelerin, olayların veya soyut fikirlerin zihnimizde oluşan genel tasarımıdır. Evrenseldir ve zihinsel bir süreçtir.

Kelime ise kavramları başkalarına aktarmak için kullandığımız, belirli bir dile ait ses, harf veya semboller bütünüdür. Biçimseldir ve dile özgüdür.

Örneğin bir davranışın hukuka, vicdana ve ahlaka uygun olmasını Türkçede "adalet", İngilizcede ise "justice" kelimesiyle ifade ederiz.

Kavramlar; sınıflandırmayı, soyutlamayı, genellemeyi, düşünmeyi ve problem çözmeyi kolaylaştırır. Kelimeler ise düşünceyi görünür kılar; iletişimi, kültürü, toplumsal hafızayı ve kimlik oluşumunu sağlar.

Bu nedenle Ludwig Wittgenstein'ın şu sözü oldukça anlamlıdır:

"Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır."

Kavram Karmaşası Düşünceyi Zayıflatır

Kelime ve kavramların doğru anlaşılmamasının hem düşünsel hem de toplumsal sonuçları vardır.

Kavramların sınırları bilinmediğinde düşünce sığlaşır ve yozlaşır. "Eleştiri" ile "hakaret", "özgürlük" ile "keyfilik" birbirine karışır. Doğru ile yanlış ayırt edilemez hâle gelir.

Mantıkta kullandığımız kavramlar belirsizleştikçe mantık hataları ve safsatalar düşünce dünyasını felç eder. İnsanlar aynı kelimeleri kullanırken farklı anlamlar kasteder; karşı taraf ise bambaşka anlamlar yükler. Sonuçta tartışmalar büyür, fakat anlaşma sağlanamaz.

Kavramların belirgin olmadığı yerde derin düşünce üretmek ve güçlü bir felsefe geliştirmek de mümkün değildir.

Toplumsal Hayatta Kavram Yanlışlarının Bedeli

Kavramların doğru anlaşılmaması toplumsal düzeyde kutuplaşmayı ve çatışmayı da beraberinde getirir.

Milliyetçilik, ırkçılık ve faşizm aynı kavramlarmış gibi kullanılabilir. İletişim kazaları artar, insanlar birbirini yanlış anlamaya başlar. Söze duyulan güven azalır.

Toplum zamanla sağırlaşır. Çünkü artık insanlar duydukları sözün gerçekten ne ifade ettiğinden emin olamazlar.

Böyle bir ortam ise manipülasyona açık hâle gelir. Algılar ile olgular arasındaki mesafe giderek büyür.

"Yazar" Kavramını Doğru Kullanıyor Muyuz?

Bu girişten sonra yazarlık kavramıyla ilgili yanlış anlamalar üzerinde durmak istiyorum.

Eskiden müellif ve muharrir kavramları birbirinden ayrılırdı. Günümüzde ise her ikisi için de yalnızca yazar kelimesi kullanılmaktadır.

Müellif; araştırma yapan, kendi özgün fikirlerini geliştiren, zihinsel emeğini sistemli biçimde ortaya koyan ve eser oluşturan kişidir. "Telif hakkı" kavramı da buradan gelir.

Muharrir ise sözlü olanı yazıya geçiren; haber, makale, eleştiri veya fikir yazıları kaleme alan kişidir. Günümüzde bunun karşılığı büyük ölçüde köşe yazarı, editör ve metin yazarıdır.

Müellif özgün eser ortaya koyarken, muharririn yazıları çoğu zaman mevcut bilgilerin yazıya aktarılmasından ibarettir.

Bu nedenle akademik çalışmalarını kitaplaştıran herkesi doğrudan "yazar" olarak nitelendirmek kavramsal bir bulanıklığa yol açmaktadır.

Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın şu tespiti bugün de düşündürücüdür:

"Halkın edebiyata bigâne büyük kısmını bir tarafa ayırırsak okuyandan çok yazan bulunduğunu görürüz."

Aslında burada eleştirilen yazı yazmak değil; yazarlık kavramının ölçüsüz kullanılmasının doğurduğu anlam kaybıdır.

Konuşuyoruz Ama Neden Anlaşamıyoruz?

Kelime ve kavramların doğru kullanılmaması düşünceyi de iletişimi de zayıflatmaktadır.

Peki bunu önlemek için neler yapmalıyız?

• Eğitim sisteminde eleştirel düşünme, mantık ve kavram analizi derslerine daha fazla yer verilmelidir.
• Çocuklara yalnızca ne düşünecekleri değil, nasıl düşünecekleri öğretilmelidir.
• Etimoloji çalışmalarına daha fazla önem verilmelidir.
• Kitle iletişim araçlarında dil disiplini güçlendirilmeli, Türk Dil Kurumu bu konuda daha etkin ve yönlendirici rol üstlenmelidir.
• Farklı düşünce gruplarının ortak kavramlar üzerinde siyaset üstü platformlarda tartışabileceği zeminler oluşturulmalıdır.
• Üniversiteler, dil kurumları ve bilim kuruluşları ortak kavram sözlükleri hazırlayarak uygulamada yaygınlaştırmalıdır.

Sonuç

Kelime ve kavramlar yalnızca iletişim aracı değildir; aynı zamanda düşüncenin temel yapı taşlarıdır.

Onları doğru kullanabildiğimiz ölçüde daha sağlıklı düşünebilir, daha doğru konuşabilir ve birbirimizi daha iyi anlayabiliriz.

Ortak kavram dünyasını oluşturabildiğimiz gün; hem düşünce üretiminde hem de toplumsal iletişimde çok önemli bir mesafe kat etmiş olacağız.

Av. Durdu GÜNEŞ
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı | Köşe Yazarı
dgunes@gazeteankara.com.tr