Bazen bir sosyal medya paylaşımı, yalnızca bir bilgilendirme notu olmaktan çıkar; üzerinde uzun uzun düşünülmesi gereken daha büyük bir meselenin kapısını aralar.

Millî Eğitim Bakanlığı Hukuk Hizmetleri Genel Müdürü Sayın Emir Hasan Aslantaş’ın, Türkiye–Almanya 11. Heyetler Arası Toplantısı vesilesiyle yaptığı değerlendirme de benim için böyle oldu.

Paylaşımda; Almanya’da yaşayan vatandaşlarımızın Türk müfredatına göre eğitim alabilecekleri üç Türk okulunun Berlin, Köln ve Frankfurt’ta açılması, Türkçe ve Türk kültürü öğretiminin güçlendirilmesi, eğitim alanında iş birliği anlaşması kapsamında hukuki düzenlemelerin müzakere edilmesi ve bütün bunların mütekabiliyet ilkesi çerçevesinde yürütülmesi ifade ediliyordu.

İlk bakışta bu konu yalnızca “Almanya’da Türk okulları açılması” meselesi gibi görülebilir. Oysa biraz daha yakından bakıldığında, bunun çok daha geniş bir anlam taşıdığı görülür. Mesele; yurt dışındaki Türklerin eğitim hakkı, ana dilin korunması, kültürel aidiyetin sürdürülmesi, uluslararası hukuk, eğitim diplomasisi, kamu diplomasisi ve Türkiye’nin küresel ölçekte insan sermayesine sahip çıkma iradesiyle doğrudan ilgilidir.

Sınırların Ötesinde Devlet Sorumluluğu

Bugünün dünyasında devletlerin sorumluluk alanı yalnızca coğrafi sınırlarla sınırlı değildir. Küreselleşme, göç, uluslararası iş gücü hareketliliği, yükseköğretim dolaşımı ve diaspora gerçekliği, devletlerin vatandaşlarıyla ilişkisini yeniden tanımlamaktadır.

Türkiye de bu gerçekliğin dışında değildir.

Almanya başta olmak üzere Avrupa’nın birçok ülkesinde milyonlarca vatandaşımız yaşamaktadır. Bu insanlar artık yalnızca geçici iş gücü olarak görülemez. Onlar bulundukları ülkelerde iş insanı, akademisyen, sanatçı, siyasetçi, öğrenci, öğretmen, mühendis, hekim, esnaf, girişimci, kamu çalışanı ve sivil toplum temsilcisi olarak kalıcı toplumsal unsurlar haline gelmiştir.

Bu nedenle yurt dışındaki Türk varlığına bakarken eski ezberlerle yetinmek mümkün değildir. “Gurbetçi” kavramının duygusal dünyası elbette kıymetlidir. Fakat mesele yalnızca hasret, memleket özlemi ve aidiyet duygusu üzerinden okunamaz. Bugün artık karşımızda uluslararası ilişkilerin, diaspora politikalarının, eğitim diplomasisinin ve kültürel temsilin konusu olan stratejik bir gerçeklik vardır.

Eğitim Diplomasisi Neden Önemlidir?

Eğitim, yalnızca okul binası, ders programı, öğretmen ve sınıf düzeninden ibaret değildir. Eğitim; bir milletin kendini gelecek kuşaklara aktarma biçimidir.

Bir çocuk ana dilini öğrenirken yalnızca kelime öğrenmez. O dilin taşıdığı kültürel hafızayı, aile bağlarını, tarih şuurunu, edebiyatını, atasözlerini, değer dünyasını ve düşünme biçimini de öğrenir.

Bu nedenle yurt dışında Türkçe ve Türk kültürü öğretimi sıradan bir ders faaliyeti olarak görülemez. Bu faaliyet, aynı zamanda kimlik sürekliliğinin, kültürel aidiyetin ve kuşaklar arası bağın korunmasıdır.

Ancak burada hassas bir denge vardır. Yurt dışında yaşayan çocuklarımız hem Türkçeyi hem de bulundukları ülkenin dilini güçlü biçimde öğrenmelidir. Hem kendi kültürünü tanımalı hem de yaşadığı ülkenin hukukuna, toplumsal düzenine ve ortak yaşam kültürüne saygılı bireyler olarak yetişmelidir.

Doğru eğitim politikası, çocukları iki dünya arasında sıkıştıran değil; iki kültür arasında sağlıklı köprü kurabilen bir yaklaşım olmalıdır.

Türkiye Tek Başına Bir Dünya Değildir

Bu noktada önemli bir gerçeği özellikle vurgulamak gerekir: Türkiye tek başına bir dünya değildir. Türkiye’nin uluslararası eğitim politikası, diğer ülkelerin hukuk düzeninden, eğitim sisteminden, toplumsal hassasiyetlerinden ve devletler arası anlaşmalardan bağımsız düşünülemez.

Bir ülkenin başka bir ülkede okul açması, müfredat uygulaması, öğretmen görevlendirmesi veya kültür eğitimi vermesi mutlaka hukuki zemine dayanmalıdır. Bu zemin; ikili anlaşmalar, mütekabiliyet ilkesi, ev sahibi ülkenin mevzuatı, diplomatik teamüller ve uluslararası hukukun genel ilkeleri çerçevesinde oluşur.

Bu nedenle Almanya’da açılması planlanan Türk okulları meselesinde “mütekabiliyet” vurgusu son derece önemlidir. Almanya’nın Türkiye’deki okulları nasıl hukuki bir çerçeveye sahipse, Türkiye’nin Almanya’daki eğitim kurumları da aynı açıklık, karşılıklılık ve hukuki güven ilkeleriyle ele alınmalıdır.

Güçlü devlet aklı, yalnızca talep eden değil; talebini hukuk içinde, saygın biçimde ve sürdürülebilir kurumsal zeminlerde yürüten akıldır.

Mevcut Kurumsal Birikimi Görmek

Türkiye’nin yurt dışına dönük eğitim ve kültür politikaları yeni başlamış değildir. Millî Eğitim Bakanlığı, Türkiye Maarif Vakfı, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı, Yunus Emre Enstitüsü, TİKA ve ilgili diğer kurumlar farklı ölçeklerde bu alanın taşıyıcı unsurlarıdır.

Maarif Vakfı, Türkiye’nin yurt dışındaki eğitim alanındaki kurumsal yüzlerinden biridir. YTB, yurt dışındaki vatandaşlarımız, soydaş ve akraba topluluklar ve Türkiye’de eğitim gören uluslararası öğrencilerle ilgili çalışmalar yürütmektedir. Yunus Emre Enstitüsü Türkçenin ve Türk kültürünün tanıtımında önemli bir işlev üstlenmektedir. TİKA ise kalkınma, kültür, eğitim ve ortak tarih alanlarında birçok coğrafyada Türkiye’nin iş birliği kapasitesini görünür kılmaktadır.

Bu kurumların varlığı bize şunu gösteriyor: Türkiye’nin uluslararası eğitim politikası yalnızca bir okul açma meselesi değildir. Bu politika; dil, kültür, akademik iş birliği, insan sermayesi, mezun ağları, kardeş topluluklar, kamu diplomasisi ve medeniyet tasavvuru ile birlikte düşünülmelidir.

Ancak kurumsal zenginlik kadar kurumsal uyum da önemlidir. Aynı alanda çalışan kurumların birbirini tekrar eden değil, birbirini tamamlayan bir strateji içinde hareket etmesi gerekir.

Yurt Dışındaki Türk Çocukları İçin Eğitim Hakkı

Yurt dışında doğan ve büyüyen Türk çocuklarının önemli bir kısmı, Türkiye’yi anne babalarının, dedelerinin ve ninelerinin anlattığı kadar tanıyor. Bazıları Türkiye ile yaz tatillerinde, aile ziyaretlerinde veya dijital iletişim kanalları üzerinden bağ kuruyor.

Bu çocuklar için Türkçe, yalnızca bir iletişim aracı değildir. Türkçe; aile içi bağın, kültürel aidiyetin ve kendini ifade etme kapasitesinin temel unsurudur.

Ana dilini güçlü biçimde öğrenemeyen bir çocuk, ailesinin hafızasıyla da zayıf bağ kurar. Dedesiyle, ninesiyle, akrabalarıyla, memleketiyle, türküsüyle, duasıyla, atasözüyle, hikâyesiyle arasına görünmez bir mesafe girer.

Bu nedenle Türkçe ve Türk kültürü öğretimi, yurt dışındaki vatandaşlarımız için lüks değil, temel bir ihtiyaçtır.

Fakat bunu söylerken bir başka gerçeği de ihmal etmemek gerekir. Yurt dışındaki Türk çocukları yaşadıkları ülkenin eğitim sisteminde de başarılı olmak zorundadır. Onların geleceği, yalnızca Türkiye ile kurdukları bağa değil; bulundukları ülkenin dili, hukuku, toplumsal düzeni ve mesleki imkânlarıyla kurdukları sağlıklı ilişkiye de bağlıdır.

Dolayısıyla ideal model, “ya o ya bu” anlayışı değil; “hem o hem bu” yaklaşımıdır. Hem Türkçeyi güçlü öğrenen hem Almancayı iyi bilen; hem Türkiye’ye aidiyet hisseden hem Almanya toplumunda özgüvenle yer alan; hem kökleriyle barışık hem yaşadığı ülkeye katkı sunan nesiller yetiştirmek mümkündür.

Okul Bir Bina Değildir

Bir okul yalnızca dersliklerden oluşmaz. Okul; hafızadır, aidiyettir, disiplinli bir gelecek tasavvurudur.

Yurt dışında açılacak bir Türk okulu; çocuklara yalnızca matematik, fen, sosyal bilgiler veya Türkçe öğretmez. Aynı zamanda onlara “senin bir hikâyen var” der. “Sen iki kültür arasında savrulmak zorunda değilsin; iki kültür arasında köprü kurabilirsin” der.

Bu yönüyle okul, diaspora çocukları için güvenli bir kimlik alanıdır.

Fakat burada yine dikkatli olunması gereken nokta şudur: Yurt dışında açılan her Türk eğitim kurumu, ev sahibi ülkenin toplumsal huzuruna, hukuk düzenine ve eğitim sistemine saygılı olmak zorundadır. Eğitim diplomasisi, çatışma üretmek için değil; güven, anlayış ve iş birliği üretmek için vardır.

Türkiye’nin bu alandaki başarısı, kendi kültürünü güçlü biçimde temsil ederken aynı zamanda bulunduğu ülkelerin hassasiyetlerini dikkate alabilmesine bağlıdır.

Akraba Topluluklar Boyutu

Yurt dışındaki Türkler meselesi yalnızca Almanya ve Avrupa ile sınırlı değildir. Türkiye’nin Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Orta Doğu ve Afrika’da tarihî, kültürel ve insani bağlara sahip olduğu birçok topluluk vardır.

Bu topluluklarla ilişkiler yalnızca siyasi temaslarla sürdürülemez. Kalıcı ilişki, eğitimle kurulur. Ortak hafıza eğitimle korunur. İnsan sermayesi eğitimle inşa edilir. Gelecek kuşaklar eğitimle birbirini tanır.

Bu nedenle Türkiye’nin uluslararası eğitim politikası, yurt dışındaki vatandaşlarımızı, Türk dünyasını, soydaş ve akraba toplulukları, uluslararası öğrencileri ve Türkiye mezunlarını birlikte ele alan geniş bir stratejik perspektife sahip olmalıdır.

Bugün Türkiye’de eğitim gören bir uluslararası öğrenci, yarının ülkesinde Türkiye’yi tanıyan, anlayan ve Türkiye ile ilişki kurabilen bir gönül elçisi olabilir. Aynı şekilde Balkanlar’da, Kafkasya’da veya Orta Asya’da Türkçe öğrenen bir genç, ortak medeniyet havzasının gelecekteki taşıyıcılarından biri haline gelebilir.

Türkiye Yüzyılı ve Eğitim Vizyonu

Türkiye Yüzyılı ifadesi yalnızca ekonomi, savunma sanayii, teknoloji veya altyapı yatırımlarıyla sınırlı okunmamalıdır. Bir ülkenin yüzyıl iddiası, insan yetiştirme kapasitesiyle anlam kazanır.

Eğitim diplomasisi de bu kapasitenin uluslararası boyutudur.

Türkiye, yurt dışındaki vatandaşlarının eğitim ihtiyaçlarına cevap verirken aynı zamanda ev sahibi ülkelerle saygılı, karşılıklı ve hukuk temelli ilişkiler kurmak zorundadır. Kendi kültürünü taşırken başka toplumların huzuruna gölge düşürmemelidir. Kendi dilini öğretirken başka dilleri küçümsememelidir. Kendi medeniyet algısını güçlendirirken ortak yaşam kültürünü zedelememelidir.

Asıl maharet de buradadır.

Güçlü ülke, yalnızca kendi vatandaşına sahip çıkan ülke değildir. Güçlü ülke, bunu yaparken uluslararası hukuk içinde kalan, muhatap ülkelerle güven ilişkisi kuran, kurumsal kapasitesini geliştiren ve uzun vadeli strateji üretebilen ülkedir.

Sonuç: Eğitim, Geleceğe Kurulan En Sessiz Köprüdür

Berlin, Köln ve Frankfurt’ta açılması planlanan Türk okulları meselesi bu nedenle yalnızca Almanya’daki vatandaşlarımızı ilgilendiren teknik bir konu değildir. Bu mesele, Türkiye’nin uluslararası eğitim politikasının hangi derinlikte ele alınması gerektiğini gösteren önemli bir örnektir.

Yurt dışında açılan her okul, görevlendirilen her öğretmen, verilen her Türkçe dersi, yürütülen her kültür programı ve kurulan her eğitim iş birliği; Türkiye’nin sınırlarının ötesindeki insan varlığıyla kurduğu ilişkinin bir parçasıdır.

Ancak bu ilişki duygu kadar akıl, aidiyet kadar hukuk, kültür kadar diplomasi, ideal kadar kurumsal kapasite ister.

Bugün ihtiyacımız olan şey; yurt dışındaki Türkleri, akraba toplulukları ve uluslararası öğrencileri birbirinden kopuk başlıklar olarak değil, Türkiye’nin genişleyen eğitim ve kültür diplomasisinin tamamlayıcı unsurları olarak görebilmektir.

Çünkü eğitim, geleceğe kurulan en sessiz ama en kalıcı köprüdür.

O köprü sağlam kurulursa, yalnızca çocuklarımız değil; kültürümüz, dilimiz, hafızamız ve medeniyet iddiamız da geleceğe yürür.

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr