Atatürk için eğitim neydi?

Mustafa Kemal Atatürk için eğitim, askeri zaferin ardından zihinsel bağımsızlığın inşa sürecidir. Bu yaklaşımın en berrak ifadesi 16 Temmuz 1921 tarihinde Ankara’da toplanan Maarif Kongresi’nde görülür [1]. Cephede savaş sürerken eğitimin konuşulması, onun gözünde maarifin bir istiklal ve gelecek güvenliği meselesi olduğunu göstermektedir.

1. Milli Eğitim: Taklitten Arınmış Bir Sistem

Atatürk, Maarif Kongresi açış konuşmasında şu tespiti yapar:

“Şimdiye kadar takip olunan tahsil ve terbiye usullerinin milletimizin gerileme tarihinde en mühim bir âmil olduğu kanaatindeyim.” [1]

Bu ifade, Osmanlı son dönem eğitim sistemine yöneltilmiş sistemik bir eleştiridir. Sorun yalnızca içerik değil; zihniyettir. Eğitim milli karakterle uyumlu olmalı, taklitçi değil üretici bir düşünce sistemi geliştirmelidir.

Aynı konuşmada şu vurguyu yapar:

“Milletimizin irfan yuvaları bir olmalıdır.” [1]

Bu düşünce, 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile kurumsal karşılığını bulmuştur [2]. Eğitim birliği, yalnızca idari bir düzenleme değil; milli kimliğin ve devlet otoritesinin tek merkezde şekillenmesini sağlayan stratejik bir adımdır.

2. Bilim Temelli Eğitim: Akılcı Devlet İnşası

Atatürk’ün eğitim anlayışının ikinci temel ayağı bilimselliktir. 1924 yılında öğretmenlere hitaben söylediği şu söz, Cumhuriyet’in epistemolojik yönelimini ortaya koymaktadır:

“Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.” [3]

Bu ifade, eğitim politikasının dogmatik değil; bilimsel temele dayanması gerektiğini açık biçimde gösterir. Cumhuriyet reformlarının merkezinde yer alan laiklik ilkesi, eğitim alanında bilimin rehberliğini esas almıştır.

Bu yaklaşımın yükseköğretimdeki kurumsal karşılığı ise 1933 Üniversite Reformu’dur [4]. Darülfünun’un kapatılarak İstanbul Üniversitesi’nin kurulması, modern üniversite modeline geçişin simgesidir.

3. Öğretmen: Cumhuriyetin Kurucu Aktörü

1924 yılında öğretmenlere yaptığı konuşmada Atatürk şu ifadeyi kullanır:

“Muallimler! Yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.” [3]

Bu söz, Cumhuriyet’in toplumsal dönüşümünün öğretmen eliyle gerçekleşeceğini göstermektedir. Eğitim politikası yalnızca müfredat düzenlemesi değil; bir insan modeli inşa sürecidir.

Atatürk’ün ideal kuşağı “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” nesildir [3]. Bu tanım, modern yurttaşlık anlayışının eğitim yoluyla şekillendirilmesini hedeflemektedir.

4. Eğitim Bir İstiklal Meselesidir

Atatürk’ün şu sözü, eğitimi doğrudan devletin bekasıyla ilişkilendirdiğini göstermektedir:

“Eğitimdir ki bir milleti ya hür, bağımsız, şanlı, yüksek bir topluluk halinde yaşatır; ya da esaret ve sefalete terk eder.” [3]

Bu yaklaşımda eğitim; ekonomik kalkınmanın, kültürel özgüvenin ve siyasal istikrarın temelidir. Cumhuriyet reformlarının merkezinde eğitimin yer alması tesadüf değildir.

Bu Seride Neleri Ele Alacağız?

Bu çalışma, Gazi Üniversitesi’nin 100. yılı vesilesiyle beş yazılık bir seri olarak planlanmıştır:

1.     Maarif Davası: Milli ve Bilimsel Eğitim

2.     Fikri Hür, Vicdanı Hür Nesiller: Cumhuriyet’in İnsan Modeli

3.     Hayatta En Hakiki Mürşit İlimdir: Üniversite Reformu ve Bilim Politikası

4.     Öğretmen ve Kurumsallaşma: Cumhuriyetin Eğitim Kadroları

5.     Kültür, Dil ve Medeniyet Projesi Olarak Eğitim

Gelecek Yazı

Bir sonraki yazımızda, Atatürk’ün “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” idealini tarihsel bağlamı ve günümüz yükseköğretim perspektifiyle birlikte ele alacağız. Özellikle gençlik politikası ile demokrasi ilişkisini değerlendireceğiz.

KAYNAKÇA

[1] TBMM Zabıt Ceridesi – 16 Temmuz 1921 Maarif Kongresi Konuşması
https://www.tbmm.gov.tr

[2] Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 3 Mart 1924 – Resmî Gazete Arşivi
https://www.resmigazete.gov.tr

[3] Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri (Cilt I–III), Atatürk Araştırma Merkezi
https://www.atam.gov.tr

[4] 1933 Üniversite Reformu Belgeleri – Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri
https://www.devletarsivleri.gov.tr

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr