Son günlerde kamuoyunda tartışılan mesele de tam olarak budur. Milli Eğitim Bakanı Prof. Dr.Y usuf Tekin’in, ders kitaplarında “Orta Asya” yerine “Türkistan” ifadesinin kullanılmasına ilişkin açıklamaları, yüzeysel bakıldığında bir isim tercihi gibi görünse de; aslında tarih felsefesi, jeopolitik bilinç, kolektif hafıza ve pedagojik aidiyet boyutları barındıran derin bir zihniyet dönüşümüne işaret etmektedir.

Bakan’ın Türkistan ismine “Neden bu kadar takıldınız?” sorusuna verdiği cevap, eğitimin sadece teknik bir müfredat aktarımından ibaret olmadığını; bir kimlik inşa süreci olduğunu hatırlatmaktadır.

“Orta Asya” kavramı, Batı literatüründe ve özellikle Çarlık Rusyası ile Sovyet döneminde kurumsallaşmış, bölgeyi etnik ve tarihî bağlarından arındırarak nötr bir coğrafi etiket içine alan bir tanımlamadır. “Central Asia”, harita üzerinde bir koordinat bildirir; fakat bir medeniyet havzasını tarif etmez.

Buna karşılık “Türkistan”, kelime anlamıyla “Türklerin yaşadığı topraklar” demektir. Bu ifade, yalnızca etnik bir göndermede bulunmaz; aynı zamanda yüzyıllar boyunca ilmin, sanatın ve düşüncenin yeşerdiği bir kültür coğrafyasını hatırlatır. Bu topraklarda; Farabi, İbn-i Sina, Uluğ Bey ve Ali Kuşçu gibi insanlık tarihine yön vermiş isimler yetişmiştir.

Dolayısıyla burada yapılan tercih, basit bir kelime değişikliği değil; sömürgeci dilin tortularından arınma ve tarihe kendi medeniyet perspektifimizden bakma iradesidir.

20. yüzyıl, yalnızca sınırların değil, hafızaların da yeniden çizildiği bir dönemdi. İmparatorlukların yıkılıp ulus devletlerin kurulduğu bu süreçte, Anadolu Türkleri ile Asya’daki soydaşları arasına sadece fiziki sınırlar değil, zihinsel duvarlar da örüldü.

Alfabe değişimleri, farklı ideolojik tarih yazımları ve jeopolitik kopuşlar, aynı kökten gelen toplulukların birbirini “uzak coğrafyalar” olarak algılamasına yol açtı. Bir zamanlar ilim ve ticaret yollarıyla birbirine bağlı şehirler, yeni nesillerin zihninde yabancı ülkeler hâline geldi.

Sayın Bakan’ın vurguladığı husus tam da budur: Eğitim yoluyla bu zihni bariyerleri kaldırmak ve yapay kavramların yerine organik tarihî bağları yeniden görünür kılmak.

Eğitimin amacı yalnızca bilgi aktarmak değildir; o bilginin öğrencinin duyuşsal dünyasında bir karşılık bulmasını sağlamaktır. Haritada görülen bir bölgenin, “uzak ülkeler” değil, akraba coğrafyalar olarak kodlanması istenmektedir.

Bu yaklaşım, nostaljik bir romantizm değil; geleceğe dönük stratejik bir pedagojidir. Nitekim bugün Türk Devletleri Teşkilatı gibi yapılarla somutlaşan iş birliği vizyonu, ancak bu tarihî ve kültürel aidiyet bilinciyle anlam kazanabilir.

Çocukların zihinlerinde oluşacak bu kardeşlik hukuku, ileride kurulacak ekonomik, kültürel ve diplomatik ilişkilerin psikolojik zeminini hazırlayacaktır.

Yahya Kemal Beyatlı’nın meşhur ifadesi, burada pedagojik bir hedef olarak karşımıza çıkar: “Kökü mazide olan âtiyim.”

Geçmişinden koparılmış bir neslin, geleceğe sağlam adımlarla yürümesi zordur. Bu nedenle ders kitaplarında yapılan kavramsal restorasyon, gençlerin tarihsel süreklilik duygusunu yeniden inşa etmeyi amaçlamaktadır.

Bu, savunmacı bir refleks değil; proaktif bir medeniyet tasavvurudur.

Tartışma, göründüğünden çok daha derindir. Burada mesele, bir coğrafyanın adını değiştirmek değil; bir milletin çocuklarına dünyayı hangi kelimelerle anlatacağıdır.

Prof. Dr. Yusuf Tekin’in ifadeleri, eğitimi bir hafıza mekânı olarak gören yaklaşımın yansımasıdır. Amaç, Türk çocuklarının zihninde oluşmuş coğrafi ve kültürel amneziyi gidermek; yerine tarihî süreklilik, aidiyet ve kardeşlik bilinci yerleştirmektir.

Çünkü bazen bir ders kitabındaki basit görünen bu kelime değişikliği, bir milletin kendine dönüş hikâyesinin başlangıcı olabilir.

Sonuç ve Değerlendirme

Tartışmanın özünde, bir kelimenin tercihinden ziyade, eğitimin hangi hafıza üzerine inşa edileceği sorusu yatmaktadır. Ders kitaplarında “Orta Asya” yerine “Türkistan” ifadesinin kullanılması, pedagojik bir ayrıntı değil; tarihsel sürekliliği, kültürel aidiyeti ve jeopolitik bilinci yeniden kurma iradesinin yansımasıdır. Prof. Dr. Yusuf Tekin’in yaklaşımı, eğitimi yalnızca bilgi aktarımı olarak değil, aynı zamanda kimlik ve bilinç inşası olarak gören bir perspektife dayanmaktadır.

Bu perspektifte coğrafya, harita üzerindeki bir koordinat değil; medeniyetin, ilmin ve kardeşliğin yeşerdiği bir hafıza mekânıdır. “Türkistan” vurgusu, tarihî ve kültürel bağları görünür kılarak öğrencilerin zihninde soyut bir bölge algısı yerine, akrabalık ve aidiyet duygusu uyandırmayı hedeflemektedir. Böylece geçmiş ile gelecek arasında zihinsel bir köprü kurulmakta; genç nesillerin, ortak tarih ve kültür havzasını bilinçli bir şekilde kavramaları amaçlanmaktadır.

Sonuç olarak bu kavramsal tercih, savunmacı bir refleks değil; geleceğe dönük bir medeniyet tasavvurunun eğitim diliyle ifadesidir. Müfredatta yapılan bu tür düzenlemeler, bir milletin çocuklarına dünyayı hangi kelimelerle anlatacağına dair stratejik bir tercihi yansıtır. Çünkü kelimeler, yalnızca anlam taşımaz; aidiyet, hafıza ve yön duygusu da taşır.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM - Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP- www.gazeteankara.com.tr