Türkiye gerçekten bir spor ülkesi olabilir mi?

Bölüm I: Bir Futbolun Gölgesinde Kalan Yetenekler

Bir ülkenin geleceğini yalnızca inşa ettiği üniversiteler, yükselen fabrikalar veya devasa teknoloji yatırımları belirlemez. En az bunlar kadar hayati, hatta tüm bu yapıların temelini oluşturan başka bir unsur daha vardır: İnsan sermayesi. İnsan sermayesinin en nitelikli göstergesi ise fiziksel olarak sağlıklı, zihnen disiplinli, özgüveni yüksek ve üretken nesiller yetiştirebilmektir.

İşte spor, tam da bu stratejik noktada devreye girer. Spor, sanılanın aksine sadece hafta sonları boş vakitleri değerlendirmek veya skorboardlardaki rakamlardan ibaret bir etkinlik değildir. Spor; bir karakter eğitimidir, toplumsal dayanışmanın harcıdır, milli kimliğin ve bütünleşmenin en güçlü taşıyıcı sütunlarından biridir.

Dünyanın gelişmiş ülkelerine göz attığımızda, spora bakışın ne kadar köklü ve bütüncül olduğunu görürüz. Bu ülkelerde spor, sadece kürsüye çıkıp madalya takmak için yapılan dönemsel bir faaliyet değildir; eğitim sisteminin, halk sağlığı politikalarının, şehir planlamasının ve hatta milli ekonominin ayrılmaz bir parçasıdır. Çünkü spor yapan, hareket eden toplumlar; biyolojik olarak daha sağlıklı, zihnen daha üretken ve sosyal olarak daha mutlu bireylerden oluşur.

Peki, dönüp kendimize bakalım: Biz bu denklemin neresindeyiz?

Yaklaşık 86 milyonluk dinamik nüfusuyla Avrupa’nın en genç yaş ortalamasına sahip ülkelerinden biri olan Türkiye, kâğıt üzerinde muazzam bir yetenek havuzuna sahiptir. Milyonlarca çocuk, yüz binlerce okul, yüzlerce üniversite ve dört mevsimi doya doya yaşayan coğrafi şartlar göz önüne alındığında, Türkiye’nin her Olimpiyat Oyunları’nda madalya sıralamasının ilk beş basamağına ambargo koyması hiç de sürpriz olmamalıydı.

Ancak ne yazık ki tablo bambaşka. Uluslararası alanda elde edilen başarıların sürekliliğine, Olimpiyat madalya dağılımına ve toplumdaki lisanslı sporcu oranlarına baktığımızda, elimizdeki muazzam potansiyeli heba ettiğimiz acı bir gerçek olarak karşımıza çıkıyor. Burada durup teşhisi doğru koymak lazım: Sorunumuz yetenek eksikliği değildir; sorunumuz sistem eksikliğidir.

Açıkça ifade etmek gerekir ki, Türkiye'nin en büyük problemi yetenekli çocukların olmaması değil; var olan bu yetenekleri küçük yaşta keşfedecek, doğru yönlendirecek ve uzun yıllar boyunca bilimsel metotlarla geliştirecek sürdürülebilir bir spor ekosistemini kuramamış olmasıdır.

Futbol: Bir Spor Dalından Çok Daha Fazlası

Bugün Türkiye’de sokağa çıkıp önünüze gelen her kişiye “spor” denince akıllarına ne geldiğini sorsanız, alacağınız  cevap şaşırtıcı olmayacaktır: Futbol.

Hafta sonu kilitlenilen derbiler, tribünlerdeki coşku, ekranlarda gece yarılarına kadar süren ateşli yorum programları, manşetleri süsleyen astronomik transfer haberleri ve sosyal medyada haftalarca tartışılan hakem kararları... Bütün bunlar futbolun toplumsal kılcallarımıza kadar nasıl nüfuz ettiğinin net bir göstergesidir.

Futbolun ülkemizde bu kadar sevilmesinin elbette anlaşılır ve doğal gerekçeleri var. Bir top ve iki taşla kurulan kale çizgisi, futbol oynamak için yeterlidir. Bu yönüyle futbol, ekonomik engelleri en düşük, erişilebilirliği en yüksek spor dalıdır. Mahalle aralarından köy meydanlarına kadar yayılabilmesi onu kitlelerin ortak dili yapmıştır. Babadan oğula geçen taraftarlık kültürü ise bir süre sonra sadece sportif bir tercih olmaktan çıkıp kişilerin kimliğine, çocukluk anılarına ve aidiyet hissiyatına dönüşür. Futbol, toplumsal sevinçlerin ve kırılmaların yaşandığı devasa bir sosyal olgudur.

Fakat tam da bu noktada, bir akademisyen ve spor tutkunu olarak şu kritik soruyu sormak zorundayım: Bir ülkenin spor kültürü ve geleceği, yalnızca tek bir branşın üzerine inşa edilebilir mi?

Futbolu Seven Değil, Sporu Seven Bir Toplum Olabilmek

Futbolun bu kadar güçlü bir popülariteye ve ekonomi gücüne sahip olması kendi başına bir problem değildir. Asıl sorun; futbolun devasa gölgesinin, diğer tüm spor branşlarının üzerine kâbus gibi çökmesidir.

Medya organlarına bakınız. Spor haberciliği adı altında sunulan içeriğin neredeyse %90’ı futbol tartışmalarından ibarettir. Bir transfer dedikodusu günlerce ana haber bültenlerinde, manşetlerde işlenirken; dünya şampiyonu olan, bayrağımızı göklere çektiren bir güreşçimiz, okçumuz veya yüzücümüz haberin sonundaki birkaç saniyelik bültene sıkıştırılmaktadır.

Bu durum sadece medyanın bir yayın tercihi de değildir; kendi kendini besleyen kısır bir ekonomik döngüdür. Medyadaki görünürlük sponsoru çeker, sponsor bütçesi futbol kulüplerini büyütür, büyüyen kulüpler medyada daha fazla yer bulur. Sonuç? Futbol kendi devasa ekonomisini yaratırken; atletizm, cimnastik, yüzme veya kürek gibi temelli branşlar en temel kaynakları bulmakta bile zorlanır.

Ve bu durum, karşımıza trajikomik bir paradoks çıkarır: Türkiye’de spor yatırımlarının, tesislerinin ve parasal kaynağının büyük çoğunluğu futbola akarken; uluslararası alanda göğsümüzü kabartan sürdürülebilir başarıların kahir ekseriyeti futbol dışındaki branşlardan gelmektedir.

Sessiz Kahramanlar

Son yıllarda göğsümüzü kabartan, İstiklal Marşımızı dünyaya dinleten kahramanlarımızı hatırlayalım...

Filenin Sultanları’nın kadın voleybolunda yazdığı tarih, milyonlarca genç kıza ışık tutuyor. Parkede Avrupa’nın zirvesine ambargo koyan basketbol kulüplerimiz, Mete Gazoz’un okçulukta attığı o tarihi okla yetişen yeni nesil, cimnastikte İbrahim Çolak’ın, Ahmet Önder’in açtığı çığır, yüzmede, boksta, güreşte ve tekvandoda kısıtlı imkânlara rağmen destan yazan sporcularımız...

Bu başarıların çok ortak bir paydası var: Hemen hepsi devasa futbol bütçelerinin yanında oldukça mütevazı imkânlarla, sporcularımızın ve antrenörlerinin büyük fedakârlıklarıyla ve ne yazık ki kamuoyunun yeterli ilgisinden mahrum olarak kazanılmıştır. Bir olimpiyat şampiyonluğunun, bir futbol takımının idman haberi veya transfer söylentisi kadar yer bulamadığı bir yayıncılık anlayışını ve toplumsal kabulü yeniden sorgulamak zorundayız.

Asıl Kaybettiğimiz Nedir?

Bir çocuğun erken yaşta sporla buluşması, sadece onun ileride bir kürsü şampiyonu olması demek değildir. Sporla büyüyen bir çocuk; disiplini öğrenir, sabretmeyi, takımdaşlığı, kaybettikten sonra başı dik bir şekilde ayağa kalkmayı, rakibe ve kurallara saygı duymayı öğrenir. Özetle spor; madalyadan ziyade karakter üretir.

Oysa bugün Türkiye’de milyonlarca çocuk, sporun bizzat uygulayıcısı ve faili olmak yerine; çok küçük yaşta birer “seyirci”ye dönüştürülmektedir. Çocuklarımız sahada, kortta, pistte ter dökmek yerine; ekran başında veya tribünde başkalarının mücadelesini izlemektedir. Gelişmiş toplumlar ise tribünleri doldurmadan önce, okul bahçelerini, atletizm pistlerini ve yüzme havuzlarını çocuklarla doldurmayı başarmış olanlardır.

Bugün kendimize dürüstçe şu soruyu sormak zorundayız: Biz evlatlarımızı iyi birer taraftar olmaya mı hazırlıyoruz, yoksa sağlıklı, özgüvenli ve üretken birer birey olmaya mı?

İşte bu sorunun cevabı, önümüzdeki yıllarda nasıl bir toplum olacağımızın da kaderini çizecektir. Önümüzdeki günlerde beş bölüm halinde kaleme alacağım bu yazı dizisinde; zihinsel dönüşümden Sportif Yetenek Taraması’na, Avrupa modellerinden spor biliminde yapay zekâ kullanımına kadar pek çok konuyu radikal bir nesnellikle masaya yatıracağız.

Gelin, Türkiye’nin sportif geleceğini birlikte inşa edelim. Çünkü güçlü bir geleceğin yolu; hareket eden, üreten ve spor kültürünü bir yaşam biçimi olarak benimseyen sağlıklı nesillerden geçmektedir.

Sonuç ve Değerlendirme

Giriş bölümünde de etraflıca ele aldığımız üzere; Türkiye’nin temel meselesi spora yetenekli gençlerin bulunmaması değil, bu potansiyeli sistemli bir yapıya dönüştürecek vizyon eksikliğidir. Futbolun devasa bir endüstri ve medya hegemonyası haline gelerek diğer tüm branşları gölgede bırakması, toplum olarak sporu "yapılan bir eylem" değil, sadece "izlenen bir seyir" olarak algılamamıza yol açmıştır. Oysa spor, madalya hesabının çok ötesinde bir halk sağlığı, gençlik ve insan yetiştirme politikasıdır.

Eğer bir ülke olarak Olimpiyatlar'da sürdürülebilir başarılar elde etmek, obezite ve hareketsizlikle mücadele eden değil; üreten, disiplinli ve özgüvenli nesiller yetiştirmek istiyorsak, tek bir branşın ekseninden çıkmak zorundayız. Gerçek dönüşüm; futbolun popülaritesini azaltmakla değil, diğer branşlara da hak ettiği imkânı, medyayı, sponsorluğu ve en önemlisi bilimsel altyapıyı sunmakla başlayacaktır.

Bu yazı dizisi boyunca adım adım inceleyeceğimiz üzere; okul bahçelerinden tesisleşmeye, yapay zekâ destekli yetenek taramalarından ailelerin spora bakışına kadar atılacak her bilimsel adım, Türkiye'nin sportif geleceğini yeniden inşa edecektir. (Devam Edecek)

Gelecek bölümümüzde, “Avrupa'nın Spor Mucizesi - Okuldan Olimpiyat Kürsüsüne Uzanan Yol” konusunu tüm detaylarıyla masaya yatıracağız. 

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”