Karizması, derin bilgi birikimi ve eğilmeyen objektif duruşuyla Türk tarihçiliğinin köşe taşlarından biri olan Prof. Dr. Reşat Genç’in hikâyesi, esasen "insan kalabilme" ve zamana köklü bir miras bırakma mücadelesidir.

Akdağmadeni'nin Ayazından Mekteb-i Şahane’ye: Şekillenen Ruh ve İlk Adımlar

Cumhuriyet Türkiyesi’nin yetiştirdiği seçkin tarihçilerden biri olan Prof. Dr. Reşat Genç hocanın ilim yolculuğu, Anadolu’nun mütevazı fakat karakter yoğuran coğrafyalarından birinde başladı. O, 1941 yılında Yozgat’ın Akdağmadeni ilçesine bağlı Dokuz köyünde dünyaya geldiğinde, Türkiye henüz II. Dünya Savaşı’nın gölgesinde bulunan zorlu yıllarını yaşamaktaydı. Yozgat'ın sert iklimi, uzun kışları ve çetin tabiat şartları içinde şekillenen bu köy, maddî imkânlar bakımından sınırlı olmakla birlikte Anadolu insanının sahip olduğu güçlü manevî değerleri, çalışma ahlâkını ve dayanışma kültürünü bütün canlılığıyla yaşatan bir çevreydi.

Prof. Dr. Reşat Genç’in çocukluk yılları, Anadolu’nun geleneksel hayat tarzının hâlen bütün yönleriyle hissedildiği bir atmosferde geçti. Toprakla insan arasındaki kadim ilişkinin, köy odalarında anlatılan tarihî menkıbelerin, millî ve dinî değerlerin gündelik hayatın ayrılmaz bir parçası olduğu bu çevre, onun şahsiyetinin ilk temel taşlarını oluşturdu. Daha sonraki yıllarda tarih araştırmalarında göstereceği titizlik, millî kültüre duyduğu derin bağlılık ve Türk tarihini bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirme gayreti, büyük ölçüde bu ilk hayat döneminde kazandığı değerlerin bir tezahürü olarak görülebilir.

İlk öğrenimini Akdağmadeni’nde tamamlayan Prof. Dr. Reşat Genç, daha çocukluk yıllarında akranlarından ayrılan bir öğrenme merakı ve bilgiye karşı güçlü bir iştiyak sergilemekteydi. 1955 yılında ilkokuldan mezun olduğunda, onun önünde sıradan bir eğitim süreci değil, Anadolu’dan başlayıp Türkiye’nin ilim merkezlerine uzanacak uzun ve meşakkatli bir yol bulunuyordu. Bu yolun ilk önemli durağı, dönemin seçkin eğitim kurumlarından biri olan Kayseri Pınarbaşı Mimar Sinan İlköğretmen Okulu oldu.

Cumhuriyet’in eğitim hamlelerinin önemli ürünlerinden biri olarak faaliyet gösteren bu yatılı okul, yalnızca öğretmen yetiştiren bir kurum değil; aynı zamanda taşranın kabiliyetli çocuklarını keşfederek onları ülkenin geleceğinde söz sahibi olacak aydınlar hâline getirmeyi amaçlayan bir irfan ocağı niteliğindeydi. Reşat Genç burada disiplinli çalışma alışkanlığı kazanmış, sistemli düşünmeyi öğrenmiş ve entelektüel ufkunu genişletme imkânı bulmuştur. Onun eğitim hayatındaki başarıları kısa sürede dikkat çekmiş; çalışkanlığı, araştırmaya olan ilgisi ve akademik yeteneği sayesinde dönemin en seçkin yükseköğretim kurumlarından biri olan Ankara Yüksek Öğretmen Okulu’na seçilmiştir.

Bu gelişme, genç bir Anadolu çocuğunun hayatında yalnızca yeni bir okul kazanmak anlamına gelmiyordu. Aynı zamanda taşradan merkeze, yerelden evrensele uzanan zihnî bir dönüşümün başlangıcını temsil ediyordu. Ankara’da geçirdiği yıllar boyunca Cumhuriyet Türkiye’sinin seçkin eğitim kadrolarıyla tanışma fırsatı bulan Prof. Dr. Reşat Genç, burada tarih, kültür ve medeniyet meselelerine dair daha geniş bir perspektif kazandı. Başkentin akademik ve kültürel atmosferi, onun zihninde filizlenmekte olan tarih şuurunu besledi; Türk milletinin geçmişine dair sorularını derinleştirdi ve gelecekte yöneleceği ilmî alanın sınırlarını belirledi.

1961 yılına gelindiğinde ise artık O'nun önünde Türk tarihçiliğinin en köklü kurumlarından biri olan Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bulunuyordu. Cumhuriyet’in kültür ve bilim politikalarının en önemli eserlerinden biri olarak kurulan bu fakülte, yalnızca bir yükseköğretim kurumu değil; Türkiye’de tarih, dil ve kültür araştırmalarının şekillendiği başlıca ilim merkezlerinden biriydi. Prof. Dr. Reşat Genç’in Tarih Bölümü’ne adım atması, aslında çocukluk yıllarında başlayan tarih merakının akademik bir hüviyet kazanması anlamına geliyordu.

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde geçirdiği yıllar boyunca dönemin önde gelen tarihçilerinin öğrencisi oldu. Burada tarihî olaylara yalnızca kronolojik bir sıralama olarak değil; siyasî, sosyal, ekonomik ve kültürel boyutlarıyla yaklaşmayı öğrendi. Özellikle Orta Çağ Türk tarihi sahasında aldığı eğitim, ileride gerçekleştireceği araştırmaların fikrî altyapısını oluşturdu. Fakülte sıralarında kazandığı metodolojik disiplin ve kaynaklara dayalı çalışma anlayışı, O'nun bütün akademik hayatı boyunca bağlı kalacağı temel ilkeler hâline geldi.

1965 yılının Haziran ayında Orta Çağ Tarihi Kürsüsü’nden mezun olduğunda, artık yalnızca bir tarih öğretmeni adayı değildi. O, Türk tarihinin derinliklerine nüfuz etmeyi hedefleyen, kaynaklarla konuşan, ilmî titizliği rehber edinen genç bir araştırmacı olarak akademi dünyasına ilk adımını atmıştı. Anadolu’nun mütevazı bir köyünden başlayan bu yolculuk, ilerleyen yıllarda Türk tarihçiliğinin seçkin isimlerinden birinin doğuşuna zemin hazırlayacak; Prof. Dr. Reşat Genç, Türk kültür ve tarih araştırmalarında kalıcı izler bırakacak uzun ilmî serüveninin ilk safhasını böylece tamamlamış olacaktı.

Akıl ve Emek: Bağdat’tan Karahanlılar’a Uzanan İlmi Yolculuk

1965 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Orta Çağ Tarihi Kürsüsü’nden mezun olan Reşat Genç, meslek hayatına Cumhuriyet idealinin en önemli temsilcilerinden biri olan öğretmenlik mesleğiyle başladı. Elazığ Ticaret Lisesi’nde tarih öğretmeni ve müdür yardımcısı olarak görev yaptığı bu yıllar, onun yalnızca bilgi aktaran bir eğitimci değil, aynı zamanda genç nesillerin tarih şuuru kazanmasına önem veren bir münevver olarak şekillenmesinde etkili oldu. Ancak üniversite yıllarında filizlenen araştırma tutkusu ve ilmî merak, onu sınıf duvarlarının ötesine çağırıyordu. Tarih öğretmek kıymetliydi; fakat tarih üretmek, kaynakları yeniden konuşturmak ve bilinmeyeni ortaya çıkarmak bambaşka bir mesuliyetti.

Bu sebeple Prof. Dr. Reşat Genç, 1967 yılının Ağustos ayında mezun olduğu Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Orta Çağ Tarihi Kürsüsü’ne asistan olarak döndü. Böylece onun akademik hayatının gerçek anlamda ikinci safhası başlamış oldu. Genç araştırmacı, dönemin seçkin tarihçileriyle birlikte çalışma fırsatı bulurken bir taraftan da Türk tarihinin temel kaynaklarına yönelerek kendisine sağlam bir uzmanlık alanı inşa etmeye başladı.

O yıllarda Türkiye’de Türk tarihinin erken dönemleri üzerine yapılan çalışmaların önündeki en büyük engellerden biri, kaynak dillere yeterince nüfuz edememekti. Prof. Dr. Reşat Genç, Türk tarihinin yalnızca ikincil eserlerden veya tercümelerden hareketle sağlıklı biçimde anlaşılamayacağının farkındaydı. Ona göre tarihçi, olayların anlatıldığı kaynaklara doğrudan ulaşmalı, metinlerle bizzat hesaplaşmalı ve bilgiyi ilk elden değerlendirmeliydi. İşte bu düşünce onu, İslâm ve Türk tarihinin en önemli kaynaklarının dili olan Arapçayı yerinde öğrenmeye sevk etti.

1970-1971 yıllarında Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yabancılar Dil Okulu’nda eğitim görmek üzere Irak’a gitti. Bu tercih, sıradan bir dil öğrenme sürecinden çok daha fazlasını ifade ediyordu. Çünkü Bağdat, yalnızca bir başkent değil; Abbasîlerden itibaren İslâm medeniyetinin ilim merkezlerinden biri olarak asırlar boyunca tarih, coğrafya, edebiyat ve kültür alanlarında sayısız eserin üretildiği büyük bir medeniyet havzasıydı. Reşat Genç burada Arapça bilgisini geliştirirken aynı zamanda Türk tarihinin temel kaynaklarına ulaşma imkânı buldu.

Bağdat’ta geçirdiği süre boyunca kütüphanelerde ve arşivlerde yoğun çalışmalar yürüttü. Günlerini el yazması eserler arasında geçiriyor, Türk tarihine dair dağınık bilgileri sabırla topluyor ve doktora çalışmasının temelini oluşturacak malzemeyi bir araya getiriyordu. Bu süreç, adeta ilmî anlamda bir çile ve sabır dönemi oldu. Kaynakların peşinde geçen uzun saatler, ileride ortaya koyacağı eserlerin sağlamlığının ve güvenilirliğinin temelini oluşturacaktı.

Vatani görevini yedek subay olarak tamamlamasının ardından akademik çalışmalarına yeniden yoğunlaşan Prof. Dr. Reşat Genç, 1974 yılının Mart ayında Türk kültür tarihi araştırmalarında önemli bir dönüm noktası sayılabilecek doktora tezini tamamlayarak “Edebiyat Doktoru” unvanını aldı. Tezinin başlığı, araştırmanın kapsamını ve iddiasını açıkça ortaya koyuyordu:

“Divanü Lügati’t-Türk Müellifi Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk İllerinin Siyasî, Etnik, Sosyal ve Kültürel Durumu.”

Bu çalışma, yalnızca bir metin incelemesi yahut tarihî değerlendirme değildi. Reşat Genç, Türk kültür tarihinin temel kaynaklarından biri olan Kaşgarlı Mahmud’un eşsiz eserini çok yönlü bir tarih malzemesi olarak ele almıştı. Böylece XI. yüzyıl Türk dünyasının siyasî yapısından toplumsal tabakalaşmasına, aile hayatından ekonomik faaliyetlerine, beslenme alışkanlıklarından giyim-kuşam kültürüne, oyun ve eğlence anlayışından inanç sistemlerine kadar uzanan geniş bir kültür panoraması ortaya koydu.

Bu yönüyle eser, Türk tarihçiliğinde kültür tarihi çalışmalarının öncü örneklerinden biri olarak değerlendirildi. Kaşgarlı Mahmud’un satır aralarına gizlenmiş bilgileri sistemli bir şekilde tasnif eden Prof. Dr. Reşat Genç, yalnızca tarihçilerin değil; sosyologların, halk bilimcilerin, dil araştırmacılarının ve kültür tarihçilerinin de başvuracağı kapsamlı bir kaynak meydana getirmiş oldu.

Doktora çalışmasıyla ortaya koyduğu ilmî olgunluk, onun araştırmacı kişiliğinin yalnızca başlangıcıydı. Prof. Dr. Reşat Genç, Türk devlet geleneği ve kurumlar tarihi üzerine çalışmalarını daha da derinleştirerek akademik kariyerinin bir sonraki büyük eserine yöneldi. Uzun yıllar süren araştırmalar neticesinde hazırladığı “Karahanlı Devlet Teşkilatı” adlı doçentlik çalışması, Türk devlet düşüncesinin İslâmiyet sonrasındaki ilk büyük temsilcilerinden biri olan Karahanlılar’ın idarî yapısını bütün yönleriyle inceleyen öncü bir eser niteliği taşıyordu.

1980 yılında tamamlanan bu çalışma, Karahanlı devlet mekanizmasının merkez teşkilatından taşra idaresine, saray kurumlarından askerî yapıya, hukuk anlayışından bürokratik organizasyona kadar pek çok konuyu kaynaklara dayalı olarak sistemli biçimde ortaya koydu. Türk devlet teşkilatı tarihi alanında yapılan sonraki araştırmaların büyük ölçüde bu eserden beslenmesi, çalışmanın ilmî değerini açıkça göstermektedir.

Bu önemli araştırmanın ardından Reşat Genç, doçentlik unvanını aldı. Artık o, yalnızca gelecek vadeden bir akademisyen değil; Türk kültür tarihi, Karahanlılar ve Türk devlet geleneği üzerine yaptığı özgün çalışmalarla kendi ilmî ekolünü oluşturmaya başlayan, alanının saygın isimlerinden biri hâline gelmişti. Anadolu’nun küçük bir köyünde başlayan ilim yolculuğu, Bağdat’ın kadim kütüphanelerinden geçerek Türk tarihçiliğinin temel eserlerine uzanmış; sabır, emek ve ilmî titizlikle örülen bu süreç, Prof. Dr. Reşat Genç’i Türk tarih araştırmalarının önde gelen temsilcilerinden biri olma yolunda sağlam bir noktaya taşımıştı.

Kurumsallaşan Vizyon: Gazi Eğitim Fakültesi Dekanlığı'ndan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Başkanlığı'na

1980’li yıllar, Prof. Dr. Reşat Genç’in akademik olgunluğa eriştiği, araştırmacı kimliğini eğitimci ve yönetici vasıflarıyla birleştirerek Türk yükseköğretim hayatında belirgin bir yer edinmeye başladığı yıllar oldu. Bu dönem, onun yalnızca eserler veren bir tarihçi olarak değil; kurum inşa eden, bilim insanı yetiştiren ve Türk kültür politikalarına yön veren bir fikir adamı olarak öne çıktığı yeni bir safhayı temsil etmektedir.

Doçentlik unvanını aldıktan sonra çeşitli yükseköğretim kurumlarında görev yapan Reşat Genç, bir taraftan araştırmalarını sürdürürken diğer taraftan tarih bilincini genç nesillere aktarma sorumluluğunu da büyük bir titizlikle yerine getirdi. Özellikle Kara Harp Okulu’nda verdiği dersler, onun tarih eğitimine yüklediği millî misyonun somut yansımalarından biri olarak değerlendirilebilir. Burada yalnızca tarih anlatmıyor; Türk devlet geleneğinin derin köklerini, tarih şuurunun millet hayatındaki önemini ve geçmişten geleceğe uzanan kültürel sürekliliği genç subay adaylarına aktarıyordu.

Aynı dönemde Fırat Üniversitesi’nde yürüttüğü akademik faaliyetler de onun farklı coğrafyalardaki üniversitelerde ilim hayatının gelişmesine yaptığı katkıları göstermektedir. Türkiye’nin yükseköğretim alanında yeniden yapılanma sürecine girdiği bu yıllarda Prof. Dr. Reşat Genç, sahip olduğu ilmî birikimi yalnızca kendi çalışmalarıyla sınırlı tutmamış; bulunduğu kurumlarda akademik kültürün yerleşmesine ve genç araştırmacıların yetişmesine önemli katkılar sağlamıştır.

1982 yılında Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi’ne geçmesi ise onun meslek hayatında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Cumhuriyet’in öğretmen yetiştirme geleneğinin en köklü kurumlarından birinin çatısı altında görev yapmak, Prof. Dr. Reşat Genç’e hem eğitim politikaları hem de akademik yönetim alanında daha geniş bir sorumluluk sahası açtı. Burada kısa sürede gösterdiği başarı, yalnızca alanındaki ilmî yetkinliğinin değil; yönetim kabiliyeti, uzlaştırıcı kişiliği ve kurumsal meseleleri kavrayışındaki derinliğin de bir sonucu olarak dikkat çekti.

1986 yılında profesörlük unvanına yükselmesi, uzun yıllara yayılan ilmî emeğin ve akademik üretkenliğin doğal bir neticesiydi. Aynı yıl Gazi Eğitim Fakültesi Dekanlığı görevine atanmasıyla birlikte Prof. Dr. Reşat Genç’in kariyerinde yeni bir sorumluluk dönemi başladı. Dekanlık görevi, yalnızca idarî işlemlerin yürütülmesinden ibaret değildi; Türkiye’nin öğretmen yetiştirme politikalarının şekillenmesinde söz sahibi olmak, fakültenin akademik vizyonunu belirlemek ve geleceğin eğitim kadrolarını yetiştirecek bilim insanlarını desteklemek anlamına geliyordu.

Prof. Dr. Reşat Genç, bu görevi iki dönem boyunca, yani yaklaşık altı yıl süreyle büyük bir gayret ve sorumluluk duygusuyla yürüttü. Dekanlığı sırasında fakültenin akademik kapasitesinin güçlendirilmesine, lisansüstü çalışmaların teşvik edilmesine ve bilimsel üretimin artırılmasına özel önem verdi. Onun yönetim anlayışında kurumsallaşma, liyakat ve akademik kalite temel ilkeler olarak öne çıkıyordu. Bu dönemde yetiştirdiği öğrenciler ve danışmanlığını üstlendiği araştırmacılar, onun ilmî mirasının en önemli unsurlarından biri hâline geldi.

Nitekim kariyeri boyunca kırktan fazla yüksek lisans ve on yediden fazla doktora tezine danışmanlık yapması, Türk tarihçiliği açısından başlı başına bir okul oluşturduğunu göstermektedir. Bu öğrencilerin önemli bir kısmı daha sonraki yıllarda Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinde öğretim üyesi olarak görev almış, böylece Prof. Dr. Reşat Genç’in ilmî yaklaşımı ve akademik disiplini yeni nesillere aktarılmıştır. Onun yetiştirdiği araştırmacılar, yalnızca bilgi sahibi akademisyenler değil; kaynaklara dayalı çalışma anlayışını benimseyen, tarihî meseleleri bilimsel ölçüler içerisinde değerlendiren ilim insanları olarak Türk akademi hayatında yerlerini almışlardır.

Reşat Genç’in bilimsel çalışmalarda benimsediği dengeli, kaynak merkezli ve ideolojik önyargılardan uzak yaklaşım, zamanla yalnızca akademi çevrelerinde değil, kültür politikalarını belirleyen kurumlar nezdinde de takdir görmeye başladı. Prof. Dr. Reşat Genç hocanın 1989 yılında Türk Tarih Kurumu bilim kurulu  üyeliğine seçildikten  sonra aynı  zamanda Atatürk Araştırma Merkezi’nin de bilim kurulu üyeliğine seçilmişti.  Bu O’nun ilmî otoritesine duyulan güvenin önemli göstergelerindendir. 

Cumhuriyet döneminin en köklü bilim kuruluşlarından biri olan Türk Tarih Kurumu’na üyelik, yalnızca akademik bir unvan değil; Türk tarih araştırmalarına yapılan katkının ve ilmî saygınlığın en yüksek düzeyde takdir edilmesi anlamına geliyordu. Prof. Dr. Reşat Genç böylece, Türk tarihçiliğinin kurumsal hafızasını oluşturan seçkin ilim adamları arasındaki yerini resmen almış oldu.
Ancak O’nun üstleneceği en büyük sorumluluk henüz önündeydi. Reşat Genç hoca Türk Tarih Kurumu bilim  kurulu üyeliği devam ederken 2 Ağustos 1993 tarihinde, Türkiye’nin kültür ve bilim hayatının en önemli kurumlarından biri olan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Başkanlığı görevine getirildi. Bu görev, yalnızca bir idarecilik makamı değil; Türk kültürü, dili, tarihi ve medeniyeti üzerine çalışan kurumların eşgüdümünü sağlama, bilimsel faaliyetleri yönlendirme ve Türkiye’nin kültürel birikimini uluslararası düzeyde temsil etme sorumluluğunu da içeriyordu.

Prof. Dr. Reşat Genç, yedi yıl boyunca sürdürdüğü başkanlığı sırasında kurumun ilmî niteliğini güçlendirmeye, araştırma faaliyetlerini genişletmeye ve yayın çalışmalarını daha etkin hâle getirmeye büyük önem verdi. Türk tarihine, Türk diline ve Türk kültürüne dair temel eserlerin yayımlanması, bilimsel toplantıların desteklenmesi ve araştırma projelerinin teşvik edilmesi bu dönemin belirgin özellikleri arasında yer aldı. Özellikle Türk kültürünün evrensel bilim çevrelerinde daha görünür hâle gelmesi için gösterdiği çaba, onun başkanlık döneminin en dikkat çekici yönlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Bu süreçte temel hedeflerinden biri, Türk tarihinin bilimsel yöntemlerle araştırılmasını teşvik etmek ve tarih çalışmalarını ideolojik tartışmaların ötesinde, kaynaklara dayalı objektif bir zeminde geliştirmekti. O'na göre tarih, hamasetin değil; belgenin, tenkidin ve ilmî metodun alanıydı. Bu anlayış, hem kendi çalışmalarında hem de yönettiği kurumlarda belirleyici bir ilke olarak varlığını sürdürdü.

2000 yılında ise görev süresini tamamladıktan sonra, herhangi bir makam beklentisi taşımadan ve kendi isteğiyle başkanlıktan ayrıldı. Ardında, güçlenmiş kurumsal yapılar, zenginleşmiş yayın faaliyetleri, yetişmiş araştırmacılar ve bilimsel saygınlığı artmış bir kültür kurumu bıraktı. Böylece Prof. Dr. Reşat Genç, yalnızca eserleriyle değil; yönettiği kurumlarda oluşturduğu akademik gelenek ve kurumsal mirasla da Türk kültür ve tarih hayatında kalıcı izler bırakan müstesna şahsiyetlerden biri olarak yerini aldı.

Tanrı Dağları’nın Eteğinde Bir Münevver: Manas Rektörlüğü ve Uluslararası Ufuk

Prof. Dr. Reşat Genç’in ilmî hayatı boyunca üzerinde hassasiyetle durduğu konuların başında Türk dünyasının tarihî ve kültürel bütünlüğü gelmekteydi. Onun nazarında Türk dünyası, yalnızca araştırma konusu yapılan tarihî bir alan veya akademik bir uzmanlık sahası değil; ortak bir hafızanın, müşterek bir medeniyet birikiminin ve asırlar boyunca şekillenmiş kültürel bağların oluşturduğu geniş bir gönül coğrafyasıydı. Bu sebeple Türk tarihi üzerine yaptığı çalışmalar, hiçbir zaman Anadolu sınırlarıyla sınırlı kalmamış; Orta Asya’dan Balkanlara, Kafkasya’dan İdil-Ural havzasına kadar uzanan geniş bir kültür evrenini kuşatmıştır.

2000 yılında Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Başkanlığı görevinden ayrıldığında, uzun yıllar boyunca sürdürdüğü yoğun idari sorumlulukların ardından daha sakin bir akademik hayatı tercih edebilirdi. Ancak Prof. Dr. Reşat Genç için ilim ve hizmet anlayışı, emeklilik veya makam değişikliğiyle sona erecek bir faaliyet değildi. O, Türk dünyasına yönelik çalışmalarını doğrudan sahaya taşıyacak yeni bir vazifeye yöneldi ve aynı yılın sonbaharında rotasını Türkistan coğrafyasına çevirdi.

15 Eylül 2000 tarihinde Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dekanlığı görevine getirildi. Kısa süre sonra üniversitenin Rektör Vekilliği görevini de üstlenerek genç Türk Cumhuriyetlerden biri olan Kırgızistan’da yükseköğretim alanındaki kurumsallaşma çalışmalarına doğrudan katkı sağlamaya başladı. Bu görev, O'nun için yalnızca bir akademik yöneticilik vazifesi değil; yıllardır savunduğu Türk dünyası idealinin somut bir uygulama alanı anlamına geliyordu.

Henüz gelişim sürecindeki Manas Üniversitesi, Türkiye ile Kırgızistan arasındaki eğitim ve kültür iş birliğinin en önemli sembollerinden biri durumundaydı. Prof. Dr. Reşat Genç, burada görev yaptığı süre boyunca üniversitenin akademik yapısının güçlendirilmesine, bilimsel standartlarının yükseltilmesine ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına büyük önem verdi. Aynı zamanda Türkiye’den gelen akademisyenlerle Orta Asyalı bilim insanları arasında kalıcı iş birliklerinin kurulması için yoğun çaba sarf etti.

Bişkek’te geçirdiği yıllar, onun Türk dünyası hakkındaki fikirlerinin teoriden pratiğe dönüştüğü bir dönem olarak değerlendirilebilir. Çünkü burada yalnızca tarih araştırmaları yapmakla kalmıyor; farklı Türk topluluklarından gelen gençlerin aynı çatı altında eğitim görmesini sağlayan bir kurumun gelişimine katkıda bulunuyordu. Böylece ortak tarih, ortak kültür ve ortak gelecek fikri, üniversite koridorlarında ve bilimsel faaliyetlerde somut karşılığını buluyordu.

Bu yıllarda Prof. Dr. Reşat Genç’in faaliyet alanı yalnızca Kırgızistan ile sınırlı kalmadı. Türk dünyasının çeşitli ülkelerinde faaliyet gösteren bilim ve kültür kurumlarıyla yakın ilişkiler kurarak uluslararası akademik iş birliklerinin geliştirilmesinde önemli roller üstlendi. Rusya Federasyonu’nda faaliyet gösteren Moskova Uluslararası Türk Akademisi, Türkmenistan İlimler Akademisi, Kazakistan Sosyal Bilimler Akademisi ve Azerbaycan’daki çeşitli yükseköğretim kurumlarının bilim kurulları ile akademik platformlarında görev aldı. Bu görevler, onun Türk dünyasının farklı merkezleri arasında ilmî köprüler kurma yönündeki gayretlerinin bir yansımasıydı.

Söz konusu faaliyetler değerlendirildiğinde, Prof. Dr. Reşat Genç’in yalnızca bir tarihçi veya üniversite yöneticisi olarak değil; aynı zamanda Türk dünyası arasında kültürel ve akademik ilişkilerin gelişmesine katkı sağlayan bir fikir ve kültür elçisi olarak da temayüz ettiği görülmektedir. Nitekim bulunduğu her ülkede ortak tarih ve kültür bilincinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalarıyla tanınmış; akademik çevrelerde saygı gören bir isim hâline gelmiştir.

Kırgızistan’daki hizmetleri kısa sürede takdir toplamış ve ülkenin önde gelen kültür ve bilim kuruluşları tarafından çeşitli unvanlarla onurlandırılmıştır. Türk dünyasının büyük düşünür ve romancısı olan Cengiz Aytmatov’un adını taşıyan akademiye üyeliğe kabul edilmesi, onun Türk kültürüne yaptığı katkıların önemli göstergelerinden biri olmuştur. Bunun yanında Kırgızistan Millî Devlet Üniversitesi tarafından Fahri Profesörlük, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi tarafından ise Fahri Doktorluk unvanlarına layık görülmesi, yalnızca şahsına duyulan saygının değil; temsil ettiği ilmî anlayışın da bir takdiri niteliğindedir.

Prof. Dr. Reşat Genç’in Türk dünyasına yönelik çalışmaları, zamanla çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından verilen prestijli ödüllerle de tescil edilmiştir. Türk Ocakları tarafından verilen Hamdullah Suphi Tanrıöver Ödülü, onun millî kültür alanındaki hizmetlerinin; Türk Dünyası Yazarlar ve Sanatçılar Vakfı ile çeşitli Türk dünyası kuruluşlarınca verilen Türk Dünyasına Hizmet Ödülleri ise müşterek kültürel mirasın korunması ve geliştirilmesi yönündeki çabalarının bir ifadesi olmuştur.

Bunlar arasında özel bir yere sahip olan ödüllerden biri de Kırgızistan Cumhurbaşkanlığı tarafından verilen “Manas 1000” Madalyası ve ödülüdür. Türk dünyasının müşterek destan mirasının en büyük sembollerinden biri olan Manas Destanı’nın bininci yılı münasebetiyle verilen bu nişan, yalnızca akademik başarıların değil; Türk halkları arasındaki kültürel yakınlaşmaya yapılan katkıların da takdir edildiğini göstermektedir.

Böylece Prof. Dr. Reşat Genç, Anadolu’da başlayan ilim yolculuğunu Türkistan bozkırlarına taşıyarak hayatının yeni bir safhasını daha başarıyla tamamlamıştır. O, Tanrı Dağları’nın eteklerinde yürüttüğü faaliyetlerle Türk tarihçiliğinin sınırlarını genişletmiş; Türkiye ile Türk dünyası arasındaki ilmî ve kültürel bağların güçlenmesine önemli katkılar sağlamıştır. Bu yönüyle Prof. Dr. Reşat Genç, yalnızca eserleriyle değil; yetiştirdiği insanlar, kurduğu kurumlar ve geliştirdiği uluslararası ilişkilerle de Türk dünyasının ortak hafızasında müstesna bir yer edinmiştir.

Akıl ile Gönül Arasındaki Zarif Dengeler

Büyük ilim adamlarının hayatları incelendiğinde, onların başarılarını yalnızca akademik eserlerinde veya işgal ettikleri makamlarında aramanın eksik bir değerlendirme olduğu görülür. Çünkü kalıcı eserler meydana getiren insanlar, çoğu zaman bu üretkenliklerini besleyen güçlü bir karakter dünyasına, sağlam ahlâkî değerlere ve huzurlu bir aile ortamına da sahiptirler. Prof. Dr. Reşat Genç’in hayat hikâyesi de bu gerçeğin dikkat çekici örneklerinden biridir.

Uzun yıllara yayılan ilmî çalışmalarında Türk tarihinin en karmaşık meselelerini araştıran, yüzlerce belgeyi sabırla inceleyen ve nesiller boyu başvurulacak eserler ortaya koyan Prof. Dr. Reşat Genç, bilgiye ulaşmanın en önemli şartlarından birinin kaynaklara doğrudan nüfuz etmek olduğuna inanıyordu. Bu sebeple tarih araştırmalarında ihtiyaç duyduğu dil birikimini kazanmayı akademik hayatının vazgeçilmez bir parçası olarak gördü. Türk tarihinin temel kaynaklarının önemli bir bölümünün Arapça ve Farsça kaleme alınmış olması, onun bu dillere yönelmesinde belirleyici oldu. Bunun yanında modern tarihçilik literatürünü takip edebilmek amacıyla İngilizceye de önem verdi.

Arapça, Farsça ve İngilizce bilgisi sayesinde yalnızca tercümelere bağlı kalmadan kaynaklarla doğrudan temas kurabilmiş; tarihî metinleri kendi bağlamları içerisinde değerlendirme imkânı elde etmiştir. Bu dil birikimi, onun çalışmalarına ilmî derinlik kazandıran unsurlardan biri olmuş; özellikle Türk kültür tarihi ve Karahanlılar üzerine yaptığı araştırmaların sağlam kaynak temeline dayanmasını mümkün kılmıştır. Ancak Prof. Dr. Reşat Genç’in şahsiyetinde dikkat çeken husus, yabancı dillere hâkimiyetini bir entelektüel gösteriş unsuru hâline getirmemesi; aksine bunu ilme hizmet etmenin doğal bir gereği olarak görmesidir.

Ne var ki onun hayatını yalnızca akademik başarılar üzerinden okumak, eksik bir portre ortaya çıkaracaktır. Çünkü Reşat Genç için aile, hayatın merkezinde yer alan en temel değerlerden biri olmuştur. Yoğun ders programları, araştırmalar, yöneticilik görevleri ve yurt dışındaki faaliyetleri arasında aile hayatını ihmal etmemesi, onun karakterinin en belirgin özelliklerinden biri olarak öne çıkmaktadır.

Hayat arkadaşıyla birlikte kurduğu aile yuvası, yıllar boyunca ilmî çalışmalarının en önemli dayanak noktalarından biri olmuştur. Akademik hayatın beraberinde getirdiği yoğun tempo ve sorumluluklar içerisinde aile ortamında bulduğu huzur, onun üretkenliğini besleyen en önemli kaynaklardan biri olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle Prof. Dr. Reşat Genç, meslek hayatındaki başarısını aile hayatındaki istikrarla tamamlayan müstesna şahsiyetlerden biridir.

Aile kurumuna verdiği önem, çocuklarının eğitiminde de kendisini göstermiştir. Topluma faydalı bireyler yetiştirmeyi yalnızca üniversite kürsülerindeki öğrencileri için değil, kendi evlatları için de bir sorumluluk olarak görmüştür. Nitekim oğullarının biri diş hekimliği, diğeri ise fizik tedavi ve rehabilitasyon alanında uzmanlaşarak meslek hayatına atılmış; böylece farklı sahalarda topluma hizmet eden bireyler olarak yetişmişlerdir. Bu durum, Prof. Dr. Reşat Genç’in eğitime ve insan yetiştirmeye verdiği önemin aile hayatındaki yansımalarından biri olarak değerlendirilebilir.

Yıllar boyunca binlerce öğrenci yetiştiren, onlarca yüksek lisans ve doktora tezine rehberlik eden bir ilim adamı için dedelik, hayatın farklı bir anlam kazandığı yeni bir safhayı ifade eder. Prof. Dr. Reşat Genç de ilerleyen yıllarda torun sahibi olmanın sevincini yaşayarak, yalnızca ilmî mirasının değil; aile mirasının da yeni kuşaklara taşındığını görme mutluluğuna erişmiştir. Bir tarihçi olarak geçmiş ile gelecek arasında köprü kurmaya çalışan Prof. Dr. Reşat Genç, aile hayatında da aynı sürekliliğin ve kültürel aktarımın en güzel örneklerinden birini yaşamıştır.

Onun hayatına bütüncül olarak bakıldığında, ilim ile ahlâkı, akademik disiplin ile insanî zarafeti, kurumsal sorumluluk ile aile bağlılığını bir arada taşıyan dengeli bir şahsiyet profili ortaya çıkmaktadır. Belki de Prof. Dr. Reşat Genç’i öğrencilerinin, meslektaşlarının ve dostlarının hafızasında özel kılan husus yalnızca yazdığı eserler veya yürüttüğü görevler değil; bütün bunları mütevazı bir karakter, güçlü bir sorumluluk duygusu ve sağlam aile değerleriyle birlikte sürdürebilmiş olmasıdır.

Bu sebeple PProf. Dr. Reşat Genç’in hayat hikâyesi, yalnızca başarılı bir akademisyenin kariyer serüveni olarak değil; ilim, kültür, aile ve insanlık değerlerini aynı potada eriterek yaşayan bir Cumhuriyet aydınının örnek hayatı olarak da değerlendirilmelidir.

Zamansız Miras: Renklerin, Mutfağın ve Laikliğin Hafızası

Prof. Dr. Reşat Genç, arkasında zamana meydan okuyan 10 büyük kitap ve 60’tan fazla bilimsel makale bıraktı. Onun kalemi, sıradan siyasi tarih anlatılarının çok ötesine geçerek Türk sosyolojisinin kılcal damarlarına sızdı.

O, XI. yüzyıl Türk mutfağını yazarken aslında milletimizin asırlık yaşam zevkini inceliyor; "Eski Türk Ziyafetleri ve Diş Kirası Adeti" makalesiyle köklü bir cömertliğin felsefesini yapıyordu. En dikkat çekici eserlerinden biri olan "Türk İnanışları İle Milli Geleneklerinde Renkler ve Sarı-Kırmızı-Yeşil" kitabı, bugün hala sembollerin dilini çözen bir başyapıttır. Sadece eski tarihe değil, modern Türkiye’nin fikir temellerine de kafa yordu; "Türkiye’yi Laikleştiren Yasalar" eseriyle Cumhuriyet’in aydınlanma felsefesine nesnel bir tarihçi gözlüğüyle sahip çıktı.

Özetle Prof. Dr. Reşat Genç; Yozgat'ın Dokuz köyünde başlayan kerpiç bir ev hikayesini, Türk dünyasının ortak çatısı haline getirmeyi başarmış, fildişi kulelerde değil, kütüphane köşelerinde ve amfilerde dirsek çürüterek "adam gibi adam" unvanını her bir hücresiyle hak etmiş anıtsal bir münevverdir. Onun hayatı, gelecek nesiller için korunması ve adımları takip edilmesi gereken gerçek bir kutsal mirastır.

Sonuç ve Değerlendirme

Prof. Dr. Reşat Genç’in Yozgat’ın Dokuz köyünden başlayıp Tanrı Dağları’nın eteklerine, Bağdat’ın kadim kütüphanelerinden Türk Tarih Kurumu’nun başkanlık makamına uzanan yaşam öyküsü; her şeyden önce emeğin, vefanın ve sarsılmaz bir ülküye adanmışlığın somut bir abidesidir. O, fildişi kulelerin konforuna sığınarak sadece fermanlar ve savaşlar tarihi yazan soğuk bir akademisyen olmamış; Kaşgarlı Mahmud’un ayak izlerini takip ederek Türk milletinin yemeğinden düğününe, dokumalarından renklerine kadar uzanan yaşayan ruhunu, yani kültürün o devasa omurgasını ortaya çıkarmıştır.

Karahanlı devlet teşkilatının kurumsal dehasını çözerken gösterdiği rasyonel akıl ile Türk dünyasının ortak hafızasındaki Nevruz’u ya da renklerin dilini analiz ederken sergilediği gönül zenginliği, onun entelektüel kimliğinin en karakteristik dengesidir. Reşat Hoca, kalemiyle sadece Orta Çağ’ın karanlığına ışık tutmakla kalmamış; modern Türkiye Cumhuriyeti’nin fikirsel sacayaklarını ve aydınlanma felsefesini de nesnel bir süzgeçten geçirerek geleceğe taşımıştır. Onun yönettiği onlarca tez, yazdığı lise tarih kitapları ve ata yurdunda üstlendiği Manas Üniversitesi Rektörlüğü gibi tarihi misyonlar, yetiştirdiği nesiller vasıtasıyla zamansız bir yankıya dönüşmüştür.

Nihayetinde, bugün bizlere düşen en büyük sorumluluk; onun ömrünü vakfettiği bu nesnel, kucaklayıcı ve birleştirici tarih vizyonuna sahip çıkmaktır. Prof. Dr. Reşat Genç, arkasında sadece rafları süsleyen ciltler dolusu eser değil; dijitalleşen ve hafızasını yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalan modern dünyaya karşı, köklerimizden beslenen ve geleceğe yön veren anıtsal bir kutsal miras bırakmıştır. Bu mirasın izini sürmek, Türk dünyasının entelektüel egemenlik ve kimlik mücadelesinde en güçlü dayanağımız olmaya devam edecektir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”