Bugün bu coğrafyanın merkezinde yeniden üç aktör belirginleşmektedir: Amerika Birleşik Devletleri, İsrail ve İran.

Dışarıdan bakıldığında bu ilişkiler ağı çoğu zaman sıradan bir diplomatik gerilim gibi algılanabilir. Oysa derinlere inildiğinde karşımıza çok katmanlı bir yapı çıkar: güvenlik kaygıları, tarihsel travmalar, ideolojik karşıtlıklar, enerji jeopolitiği ve küresel güç rekabeti…

Asıl soru burada düğümlenir: Bu üçgenin merkezinde gerçekten ne yaşanmaktadır? Bu soruya sağlıklı bir cevap verebilmek için, tarafların birbirini nasıl okuduğunu anlamak gerekir.

ABD’nin Perspektifi, Stratejik Denge ve Bölgesel Hâkimiyet

Amerika Birleşik Devletleri açısından İsrail, sadece bir müttefik değil; Ortadoğu’daki en güvenilir ileri karakol, stratejik nüfuzun taşıyıcısı ve bölgesel denklemin kilit unsurudur. Bu nedenle Washington, İsrail’e sadece askeri değil; diplomatik, ekonomik ve istihbari düzeyde de güçlü bir koruma kalkanı sağlar.

Bu yaklaşımın arka planında üç temel motivasyon öne çıkar:

• Birincisi, Ortadoğu enerji hatlarının kontrolüdür. Petrol ve doğalgaz akışının güvenliği, sırf ekonomik değil, aynı zamanda küresel güç mimarisinin temel taşıdır.
• İkincisi, İran’ın bölgesel nüfuzunun sınırlandırılmasıdır. Washington, Tahran’ın Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen üzerinden kurduğu etki alanını stratejik bir meydan okuma olarak görmektedir.
• Üçüncüsü ise büyük güç rekabetidir. ABD, bölgede oluşabilecek her güç boşluğunun Rusya veya Çin tarafından doldurulma ihtimalini dikkate almak zorundadır.

Bu nedenle İsrail, ABD açısından tercih değil; stratejik bir zorunluluktur.

İsrail’in Güvenlik Algısı: Varoluşsal Korku ve Çevrelenme Duygusu

İsrail’in İran algısı sadece güncel güvenlik tehditleriyle açıklanamaz. Bu algının arka planında tarihsel hafızanın derin izleri vardır. Yahudi halkının geçmişte yaşadığı kolektif travmalar, Siyonist devletin güvenlik reflekslerini olağanüstü hassas ve sert hale getirmiştir.

İsrail açısından İran üç temel düzeyde tehdit olarak görülmektedir:

• lk olarak nükleer kapasite meselesi gelir. Tel Aviv yönetimi, İran’ın nükleer silah edinme ihtimalini doğrudan “varoluşsal tehdit” olarak tanımlar. Buradaki temel soru nettir: Kendisine yönelik düşmanca söylemler taşıyan bir aktör nükleer güç haline gelirse ne olur?
• İkinci olarak vekil aktörler sorunu öne çıkar. Hizbullah, Hamas ve benzeri yapılar İsrail tarafından yerel örgütler olarak değil, İran’ın bölgesel uzantıları olarak değerlendirilir. Bu durum, İsrail’in güvenlik algısında çok cepheli bir tehdit hissi yaratır.
• Üçüncü unsur ise füze kapasitesidir. İran’ın geliştirdiği balistik sistemler, İsrail’in savunma doktrinini doğrudan etkileyen kritik bir faktördür.

İran’ın Perspektifi: Kuşatma Algısı ve Rejim Güvenliği

Tahran açısından bakıldığında ise tablo tamamen farklıdır. Bu algının kökleri 1979 İran Devrimi’ne ve daha geriye, 1953 Musaddık darbesine kadar uzanır. İran’ın siyasi hafızasında “dış müdahale” kalıcı bir gerçeklik olarak yer etmiştir.

Bu çerçevede İran’ın tehdit algısı üç ana eksende şekillenir:

• Birincisi rejim güvenliğidir. Tahran, nükleer program tartışmalarını teknik bir mesele olarak değil, doğrudan rejimi hedef alan bir stratejinin parçası olarak görmektedir.
• İkincisi askeri kuşatma hissidir. Körfez’de yoğun ABD askeri varlığı, Irak’taki üsler, İsrail’in hava gücü ve bölgedeki İran karşıtı bloklar, Tahran’ın gözünde çevrelenmişlik duygusunu pekiştirir. Bu nedenle İran, savunma stratejisini üç ayak üzerine inşa eder: balistik füze kapasitesi, hava savunma sistemleri ve bölgesel vekil ağlar.
• Üçüncü unsur ise doğrudan saldırı ihtimalidir. Natanz ve Fordow gibi nükleer tesislere yönelik olası operasyon senaryoları, İran’ın güvenlik doktrininde sürekli canlı tutulan bir risk alanıdır.

Geçmişte yaşanan suikastlar, sabotajlar ve siber saldırılar bu algıyı daha da keskinleştirmiştir.

Ekonomik Boyut; Enerji, Boğazlar ve Küresel Şok Riski

Bu çatışma sadece askeri bir denklem değildir. Ekonomik etkileri çok daha geniş ve yıkıcıdır. Orta Doğu’da büyük bir çatışma; petrol fiyatlarında sert yükseliş, küresel enflasyon baskısı, enerji arz güvenliğinde kırılma ve finansal piyasalarda dalgalanma anlamına gelir. Bu denklemin merkezinde ise Hürmüz Boğazı yer alır. Dünya petrol ticaretinin önemli bir kısmının geçtiği bu dar su yolu, olası bir kriz durumunda küresel ekonomiyi doğrudan sarsabilecek stratejik bir eşiktir.

Türkiye Açısından Risk Alanı

Türkiye açısından bu tablo uzak bir jeopolitik mesele değildir. Aksine doğrudan iç dinamikleri etkileyen bir risk alanıdır. Enerji fiyatları, ekonomik istikrar, göç baskısı ve sınır güvenliği bu üçgenin doğrudan etkilediği alanlardır.

Bu nedenle Türkiye’nin temel stratejik çıkarı açıktır: çatışmanın derinleşmesini engellemek ve bölgesel dengeyi korumak. Zira tarih, büyük savaşların kazananının olmadığını defalarca göstermiştir.

Trump Faktörü: Dijital Diplomasi ve İmaj Siyaseti

Donald Trump’ın “İran ile elektronik ortamda barış” ifadesi, modern uluslararası ilişkilerde yeni bir dili işaret etmektedir. Bu yaklaşım, geleneksel diplomasiden ziyade siber alan, dijital iletişim ve teknoloji temelli caydırıcılık üzerinden şekillenen bir dış politika anlayışını yansıtır.

Sosyal medya diplomasisi, doğrudan lider iletişimi ve dijital güç gösterisi bu yaklaşımın temel unsurlarıdır.

Öte yandan, bu tür açıklamaların liderlerin kişisel imaj yönetimiyle de doğrudan ilişkili olduğu açıktır. Özellikle güçlü lider imajını merkeze alan siyaset tarzlarında, zamanlama ve sembolik günler önemli bir rol oynar.

Bu bağlamda “doğum günü diplomasisi”, hem iç kamuoyuna güç mesajı verme hem de küresel gündemi şekillendirme çabasının bir parçası olarak okunabilir.

Sonuç ve Değerlendirme

ABD-İsrail-İran üçgeninde şekillenen mevcut jeopolitik tablo, klasik bir güç mücadelesinin ötesinde, derin bir güvenlik paradoksunun ürettiği kırılgan bir dengeyi ortaya koymaktadır. Her aktörün kendi güvenlik arayışını mutlak bir zorunluluk olarak görmesi, karşı tarafın hamlelerini ise doğrudan tehdit şeklinde algılamasına yol açmakta; bu durum bölgeyi sürekli kendini yeniden üreten bir gerilim sarmalına sürüklemektedir. Uluslararası ilişkiler literatüründe “güvenlik ikilemi” olarak tanımlanan bu olgu, Orta Doğu’da en keskin ve yıkıcı biçimlerinden biriyle kendini göstermektedir.

Gelinen noktada ABD, küresel sistemdeki hegemonik konumunu koruma ve enerji hatları üzerindeki stratejik kontrolünü sürdürme çabası içerisindedir. İsrail, tarihsel hafızadan beslenen varoluşsal güvenlik kaygılarıyla hareket ederek çevresindeki tehditleri bertaraf etmeye odaklanmaktadır. İran ise hem rejim güvenliğini sağlama hem de bölgesel kuşatılmışlık algısını kırma refleksiyle dış politikasını sert güvenlik parametreleri üzerine inşa etmektedir. Böylece üç farklı güvenlik anlayışı, ortak bir zeminde buluşmak yerine birbirini dışlayan ve çatışmayı besleyen bir yapıya dönüşmektedir.

Bu çerçevede özellikle Hürmüz Boğazı başta olmak üzere enerji koridorlarının taşıdığı stratejik önem, olası bir kriz durumunda sadece bölgesel değil, küresel ölçekte ekonomik ve siyasi sarsıntılar doğurabilecek bir kırılganlık üretmektedir. Dolayısıyla bu mesele, sadece Orta Doğu’ya özgü bir güç rekabeti değil; aynı zamanda küresel sistemin istikrarını doğrudan etkileyen bir jeoekonomik risk alanıdır.

Türkiye açısından bakıldığında ise bu üçgen, hem yakın çevre güvenliği hem de makroekonomik istikrar bakımından doğrudan sonuçlar doğurmaktadır. Enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, göç hareketleri ve bölgesel güvenlik riskleri, Türkiye’nin bu denklemden bağımsız bir politika geliştirmesini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle Ankara’nın rasyonel yaklaşımı; çatışmanın derinleşmesini engelleyen, diplomatik kanalları açık tutan ve bölgesel dengeyi önceleyen bir çizgide şekillenmek durumundadır.

Son tahlilde, Orta Doğu’daki bu kırılgan yapı, askeri güç projeksiyonlarının tek başına kalıcı bir çözüm üretmediğini açık biçimde göstermektedir. Güvenlik kaygılarının mutlaklaştırıldığı bir ortamda her adım yeni bir karşı adımı doğurmakta, bu da istikrarsızlığı kalıcı hale getirmektedir. Bu nedenle bölgenin en temel ihtiyacı; güç rekabetini derinleştiren yaklaşımlar yerine, uluslararası hukuk, diplomasi ve karşılıklı güven inşasını önceleyen bir siyasal aklın yeniden tesis edilmesidir. Zira tarih, güvenliğin sadece silahlarla değil, aynı zamanda akıl, itidal ve diplomasiyle inşa edilebildiğini defalarca ortaya koymuştur.

ABD-İsrail-İran üçgeninde yaşanan gerilim, sadece askeri bir güç mücadelesi değil; aynı zamanda algıların, korkuların ve stratejik yanlış okumaların ürettiği bir güvenlik paradoksudur. Her aktör kendi savunma refleksini güçlendirdikçe, karşı taraf bunu saldırı hazırlığı olarak yorumlamakta; bu da gerilimi besleyen ve sürekli yeniden üreten bir döngü ortaya çıkarmaktadır.

ABD bölgesel düzeni korumayı, İsrail güvenlik tehditlerini ortadan kaldırmayı, İran ise kuşatmayı kırmayı hedeflemektedir. Ancak bu üç farklı güvenlik tanımı, ortak bir denge üretmek yerine aynı anda çatışmayı besleyen bir yapı oluşturmaktadır.

En büyük risk ise son derece açıktır: yanlış bir istihbarat, hatalı bir karar ya da tek bir füzenin ateşlenmesi bile tüm bölgeyi kontrolsüz bir yangın alanına çevirebilir.

Bu nedenle Orta Doğu’nun bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey daha fazla silah değil; daha fazla akıl, daha fazla diplomasi ve daha fazla sağduyudur. Çünkü savaş başlatmak her zaman kolaydır; asıl zor olan, barışı sürdürebilmektir.

Saygılarımla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”