Herkes İçin Gerekli İki Temel Beceriden Biri

Eleştirel düşünme ve problem çözme, bir işletmenin, kurum ya da kuruluşun en üstteki elemanından en alttaki elemanına kadar herkeste bulunması gereken iki beceridir. Bugün bu iki beceriden ve onların öğretiminden bahsedeceğim.

Eleştirel Düşünme Nedir?

Ortaya konulan bir fikri ya da düşünceyi sorgulama ve onu en doğru şekilde anlama çabasıdır. Kim tarafından ortaya konulursa konulsun her fikrin ya da düşüncenin mutlaka sorgulanması ve anlamının doğru anlaşılması gerekir.

Bu, önyargılardan arınma, doğru ve yanlış arasında ayrım yapma, verileri analiz etme, sonuçları değerlendirme ve bilgi eksikliklerini tespit etme yeteneği gerektirir.

Eleştirel düşünme, daha iyi kararlar vermek, farklı bakış açılarına saygı duymak ve olayların altındaki nedenleri anlamak için önemlidir.

Eleştirel düşünme, ortaya konulan bir fikir ya da düşünceyi eleştirme, onun eksiğini ya da yanlışını bulma olarak alınmamalıdır.

Eleştirel Düşünmenin Farklı Boyutları

Eleştirel düşünme; mantıklı, deneysel, faydacı, kuşkucu, yansıtmalı, gerçekçi, istatistiksel ya da analitik ya da bunların herhangi bir kombinasyonu olabilir.

Günlük hayatta hemen herkes eleştiriye açık olduğunu söyler, fakat gerçek oldukça farklıdır. Hemen herkesin evinde bir siyasi parti ve bir spor kulübü vardır. Konu siyasete ya da spor kulübüne gelince daima ya da genellikle evdeki siyasi parti ya da spor klübü haklıdır.

Sorgulanmayan Kabuller ve Yanılsamalar

Bazen de bizden öncekilerin oluşturduğu, yaygın kabul gören bir düşünce sorgulamaya tabi tutulmaz.

Örneğin kalp ve kalbe yüklenen anlam. Kalp vücudumuzun ihtiyacı olan kanı pompalayan bir pompadır. Her türlü heyecanda kalp normal ritminin üstünde atar. Birisini görüp heyecanlandığımızda da kalp böyle atar. Bu heyecanı fark ettiğimiz bir durumdur.

Fakat bunu bir sonuç gibi görme yerine asırlardır bir sebep gibi anlarız. Çok değerli kalp uzmanları bile bunu bildikleri halde günlük hayatta kalbe sokaktaki adam gibi anlam yüklerler. Kalbin sevmede bir rolü olmamasına rağmen sevgiyi temsilen hep kalp kullanılır.

Eski büyüklerimizden bunu fark eden birileri “gönül” diye bir sözcük üretmişlerdir. Bu sözcüğün başka hiçbir dilde karşılığı yoktur. Bu bile kalbe yüklenen bu anlamı ortadan kaldırmaya yetmemiştir.

Problem Nedir?

Problem, belirli bir durumda, belirli bir amaca ulaşmada ya da bir görevi yapmada karşılaşılan engel, zorluk veya çelişki olarak tanımlanabilir.

Problem Çözme Nedir?

Karşılaşılan probleme alışılmışın dışında çözümler bulmaktır. Bir güçlüğü aşmak, hedefe ulaşmak veya bir durumu iyileştirmek için kullanılan, bilimsel düşünme basamaklarını içeren bilişsel bir süreçtir.

Temel adımları; sorunu tanımlama, nedeni belirleme, alternatif çözümler üretme, en uygununu uygulama ve sonucu değerlendirmeden oluşur.

Bu yetenek, iş ve özel hayatta başarı için kritik bir beceridir.

Bu Beceriler Nasıl Geliştirilir?

Eleştirel düşünme ve problem çözme herhangi bir dersle ya da belirli bir okul türünde ya da düzeyinde geliştirilemez. Eleştirel düşünme ve problem çözme eğitimi, çocuğun akıl yürütmeye başladığı ilk günden ölünceye kadar her imkân ve fırsat kullanılarak geliştirilebilir.

Her düzeydeki okulda sunulan her dersin bu becerilerin öğretimi için sunduğu imkân ve fırsatlar farklıdır. Bu imkân ve fırsatlar, dersin amaçlarından vazgeçmeden sonuna kadar kullanılmalıdır.

Okullarda yönetici ve öğretmenler, evde anne, babalar, abiler, ablalar, işyerinde amirler ve üstler rol modeli olmalı; her imkân ve fırsatı bu becerilerin geliştirilmesi yönünde nasıl kullandığını göstermeli, bu konuda yaptıklarını da örnek olarak sunmalıdır.

Eğitimde Uygulanabilecek Yöntemler

Derslerin öğrenci merkezli olarak yapılması, derslerde probleme dayalı, projeye dayalı, işbirliğine dayalı, sorgulamaya dayalı öğretim stratejilerinin kullanılması, öğrencilerin eleştirel düşünme ve problem çözme becerilerinin geliştirilmesine harika imkân ve fırsatlar sunacaktır.

Fikir üretme çalışmaları, sorgulamalar, tartışmalar yaptırmak, problem çözme, birlikte çalışma, sözlü ve yazılı iletişim kurma fırsatları yaratmak, yeni fikir ve uygulamaları takdir ve teşvik etmek özellikle ciddi katkı yapacaktır.

Sonuç: Düşünmek ve Çözmek Bir Beceridir

Eleştirel düşünme ve problem çözme, bireyin sadece bilgi sahibi olmasını değil; aynı zamanda doğruyu ayırt edebilmesini ve çözüm üretebilmesini sağlayan temel becerilerdir.

Prof. Dr. Ahmet MAHİROĞLU
Gazi Üniversitesi E. Öğretim Üyesi

Gazete Ankara DHP – Köşe Yazarı
amahiroglu@gazeteankara.com.tr