İsveç hükümetinin kamu çalışanlarının yapay zekâ araçlarını kullanımına yönelik yasaklayıcı yaklaşımı etrafında şekillenen tartışmalar, aslında çok daha kapsamlı bir soruyu gündeme taşıyor: Devletler, teknolojinin sunduğu imkânlardan yararlanırken vatandaşlarının verilerini, kurumsal sırlarını ve dijital egemenliklerini nasıl koruyacak?

Bu soru, yalnızca bir yazılımın kullanılıp kullanılmamasıyla ilgili değildir. Mesele; kamu yönetiminin geleceği, ulusal güvenlik, kişisel verilerin korunması, teknolojik bağımsızlık ve dijital çağda devletin sorumluluğudur.

Yapay zekâ, bugün metin hazırlamaktan belge özetlemeye, veri analizinden çeviriye, karar destek sistemlerinden karmaşık problemlerin çözümüne kadar geniş bir alanda önemli kolaylıklar sağlıyor. Ancak bu imkânların arkasında, çoğu zaman gözden kaçırılan bir gerçek bulunuyor: Bir yapay zekâ sistemine girilen her veri, yalnızca bir komutun parçası olmayabilir; aynı zamanda güvenlik ve mahremiyet açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir bilgi varlığıdır.

Kamu Verisi, Sıradan Bir Veri Değildir

Kamu kurumları, vatandaşların kimlik ve iletişim bilgilerinden sağlık kayıtlarına, mali verilerden kritik altyapı bilgilerine ve devletin gizli belgelerine kadar son derece hassas bilgileri bünyesinde barındırır. Bu nedenle kamu çalışanlarının kullandığı dijital araçların güvenliği, bireysel bir tercih meselesi olarak görülemez.

Halka açık yapay zekâ uygulamalarına yüklenen belgelerin hangi koşullarda işlendiği, ne kadar süreyle saklandığı, hangi ülkelerdeki sunucularda tutulduğu ve hizmet sağlayıcının bu verileri hangi amaçlarla kullanabildiği bilinmeden hareket edilmesi ciddi riskler doğurabilir.

Örneğin, bir kamu çalışanının kuruma ait gizli bir raporu özetlemek amacıyla harici bir yapay zekâ sistemine yüklediğini düşünelim. Çalışan açısından bu işlem birkaç dakika kazandıran sıradan bir uygulama olabilir. Ancak yüklenen belgede kişisel bilgiler, güvenlik açıkları, henüz açıklanmamış kamu politikaları veya kritik altyapıya ilişkin ayrıntılar bulunuyorsa, ortaya çıkan risk yalnızca o çalışanın bilgisayarını ilgilendirmez.

Burada önemli olan, yapay zekânın kendisini tehlikeli ilan etmek değil, kullanılan sistemin veri işleme koşullarını ve güvenlik sınırlarını doğru değerlendirmektir. Kurumsal izinler, veri sınıflandırması, erişim kontrolleri ve güvenli kullanım politikaları olmadan gerçekleştirilen işlemler, iyi niyetli bir verimlilik arayışını kurumsal bir güvenlik sorununa dönüştürebilir.

Dijital Egemenlik: Verinin Sahibi Kim?

Yapay zekâ tartışmasının bir diğer önemli boyutu, dijital egemenliktir. Günümüzde en gelişmiş yapay zekâ modellerinin ve bunları çalıştıran bulut altyapılarının önemli bir bölümü, küresel teknoloji şirketleri tarafından işletiliyor. Bu durum, kamu kurumlarının kullandıkları teknolojilerde dış sağlayıcılara bağımlılığını artırabiliyor.

Bir ülkenin dijital egemenliği, yalnızca kendi vatandaşlarının verilerini ülke sınırları içinde tutmasıyla ölçülemez. Verilerin kim tarafından işlendiği, altyapının kim tarafından kontrol edildiği, hizmetin hangi hukuki koşullarda sunulduğu ve gerektiğinde sistemin bağımsız biçimde işletilip işletilemeyeceği de önemlidir.

Özellikle jeopolitik rekabetin arttığı bir dünyada, teknoloji tedarik zincirlerinin güvenliği stratejik bir konu hâline gelmiştir. Kritik kamu hizmetlerinin tek bir dış sağlayıcıya veya kontrol edilemeyen bir altyapıya bağımlı olması, uzun vadede yönetimsel ve ekonomik sorunlar yaratabilir.

Bu nedenle devletlerin kendi ihtiyaçlarına uygun güvenli yapay zekâ altyapıları geliştirmesi, alternatif sağlayıcılar oluşturması ve kritik sistemlerde denetimi elinde tutması giderek daha fazla önem kazanmaktadır.

Ancak burada da dikkatli olmak gerekir. Bir sistemin yerli olması, tek başına güvenli olduğu anlamına gelmez. Güvenlik; yazılımın geliştirilmesinden sunucuların korunmasına, erişim yetkilerinden güncellemelere ve bağımsız denetim süreçlerine kadar uzanan bütüncül bir yaklaşımla sağlanabilir.

Yasaklamak mı, Güvenli Kullanmayı Öğrenmek mi?

İsveç örneği etrafında yürütülen tartışmanın en önemli yönlerinden biri de teknolojik güvenlik ile üretkenlik arasındaki dengedir.

Yapay zekâ araçları, kamu çalışanlarının zaman alan birçok işini kolaylaştırabilir. Uzun belgelerin özetlenmesi, mevzuat metinlerinin karşılaştırılması, yabancı dildeki kaynakların çevrilmesi, raporların taslaklarının hazırlanması ve büyük veri kümelerinin incelenmesi bunlardan yalnızca birkaçıdır.

Bu imkânların bütünüyle devre dışı bırakılması, kısa vadede bazı güvenlik risklerini azaltabilir. Bununla birlikte, kamu hizmetlerinde verimliliği düşürme ve kurumların teknolojik gelişmelere uyumunu yavaşlatma ihtimali de göz ardı edilmemelidir.

Üstelik çalışanların ihtiyaç duydukları araçlara güvenli bir alternatif sunulmadığında, yasakların kayıt dışı veya denetimsiz kullanım biçimlerini teşvik etmesi mümkündür. Kurumsal sistemlere erişemeyen çalışanların kişisel hesaplar üzerinden benzer araçlara yönelmesi, amaçlanan güvenlik kazanımını zayıflatabilir.

Bu nedenle asıl mesele, yapay zekâyı kullanmak ile kullanmamak arasında kesin bir tercih yapmak değildir. Asıl mesele, hangi verinin hangi sistemde, hangi yetkiyle ve hangi güvenlik koşulları altında işlenebileceğini belirlemektir.

Kamu kurumları için daha sürdürülebilir yaklaşım; riskli kullanımları sınırlandırırken güvenli uygulamaların önünü açmak, çalışanlara kurumsal araçlar sunmak ve teknolojik yenilikleri denetim mekanizmalarıyla birlikte hayata geçirmektir.

Yasak, bazı durumlarda gerekli ve orantılı bir güvenlik önlemi olabilir. Ancak uzun vadeli bir dijital dönüşüm stratejisinin tek başına yerini tutamaz.

Güvenli Yapay Zekâ: Kapalı Sistemler ve Kurumsal Modeller

Kamu kurumları açısından öne çıkan seçeneklerden biri, kurumun kontrolünde çalışan veya sıkı biçimde yönetilen özel yapay zekâ sistemleridir. Kurum içi sunucularda ya da güvenliği ve erişim koşulları sözleşmelerle belirlenmiş özel bulut ortamlarında çalıştırılan modeller, hassas verilerin işlenmesinde daha kontrollü bir ortam sağlayabilir.

Bununla birlikte, bir sistemin kapalı devre çalışması da bütün riskleri ortadan kaldırmaz. Yetkisiz erişim, kötü amaçlı yazılımlar, hatalı yetkilendirme, model manipülasyonu ve yanlış çıktılar gibi tehditler devam edebilir. Bu nedenle teknik altyapının yanında kurumsal denetim, düzenli güvenlik testleri, kayıt tutma, veri minimizasyonu ve insan gözetimi de gereklidir.

Başarılı bir kamu yapay zekâ stratejisi en az dört temel unsuru birlikte ele almalıdır:

• Veri güvenliği: Kişisel, gizli ve kritik bilgilerin sınıflandırılması; hangi verilerin hangi sistemlere aktarılabileceğinin açıkça belirlenmesi.
• Teknolojik bağımsızlık: Tek bir tedarikçiye bağımlılığın azaltılması, mümkün olduğunda alternatif çözümlerin ve yerli yetkinliklerin geliştirilmesi.
• Kurumsal yönetişim: Kullanım politikalarının, sorumlulukların, denetim süreçlerinin ve ihlal durumunda uygulanacak tedbirlerin tanımlanması.
• İnsan denetimi: Yapay zekâ tarafından üretilen sonuçların doğrulanması; özellikle hukuki, mali ve idari sonuç doğuran kararlarda nihai sorumluluğun yetkili insanlarda kalması.

Bu çerçeve, güvenlik ile yeniliğin birbirine karşıt kavramlar olmadığını gösterir. Doğru tasarlanmış bir sistemde güvenlik, yeniliğin önündeki engel değil, sürdürülebilir biçimde gelişmesinin temel şartıdır.

Avrupa’nın Düzenleyici Yaklaşımı ve Değişen Dengeler

Avrupa’da yapay zekâya ilişkin düzenlemeler de bu tartışmanın önemli bir parçasıdır. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası (AI Act), yapay zekâ sistemlerini risk düzeylerine göre ele alan ve belirli alanlarda yükümlülükler getiren kapsamlı bir düzenleyici çerçeve oluşturmuştur.

Bu yaklaşım, her yapay zekâ uygulamasının aynı ölçüde riskli olmadığını kabul eder. Bir metni çevirmek amacıyla kullanılan araç ile insanların temel haklarını etkileyebilecek bir kamu kararında kullanılan sistemin aynı değerlendirmeye tabi tutulması beklenemez.

Kamu yönetiminde de benzer bir ayrım yapılmalıdır. Genel nitelikteki, hassas veri içermeyen işlerde kullanılan araçlarla devlet sırlarını veya vatandaşların özel bilgilerini işleyen sistemler arasında açık güvenlik sınırları oluşturulmalıdır.

Bununla birlikte, Avrupa Birliği'nin düzenleyici yaklaşımı ile İsveç'e atfedilen belirli bir yasak kararını birbirine eşitlememek gerekir. Her ülkenin ve kurumun uygulaması; kendi mevzuatı, güvenlik ihtiyaçları ve idari kararları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Buradaki temel ortak eğilim, yapay zekâdan vazgeçmekten ziyade kullanımın doğurabileceği riskleri yönetme arayışıdır.

Türkiye İçin Çıkarılacak Dersler

Bu tartışma, Türkiye açısından da önemli sonuçlar içermektedir. Kamu kurumlarımızda dijital dönüşümün hızlanması, yapay zekâ teknolojilerinin güvenli ve verimli biçimde kullanılmasını daha önemli hâle getirmektedir.

Üniversitelerden bakanlıklara, belediyelerden adli ve mali kurumlara kadar geniş bir alanda yapay zekâ uygulamalarından yararlanmak mümkündür. Ancak bu süreç, yalnızca yeni yazılımların satın alınması veya çalışanlara yeni araçların tanıtılmasıyla sınırlı kalmamalıdır.

Öncelikle kamu kurumlarında hangi verinin ne ölçüde hassas olduğunun belirlenmesi, çalışanların bu konudaki farkındalığının artırılması ve kurumsal kullanım ilkelerinin oluşturulması gerekir. Hassas belgelerin izinsiz biçimde halka açık yapay zekâ sistemlerine yüklenmesini önleyen teknik ve idari tedbirler alınmalıdır.

Bunun yanında, Türkçe dil yetkinliği yüksek, kamu mevzuatını anlayabilen, kurumların ihtiyaçlarına göre uyarlanabilen ve güvenli altyapılarda çalıştırılabilen yapay zekâ çözümlerinin geliştirilmesi teşvik edilmelidir. Üniversiteler, araştırma merkezleri, kamu kurumları ve özel sektör arasında kurulacak iş birlikleri, bu alandaki bilgi birikimini artırabilir.

Yapay zekâ modelleri kadar hesaplama altyapısı, nitelikli insan kaynağı, veri yönetişimi ve siber güvenlik uzmanlığı da stratejik öneme sahiptir. Bu alanlarda kendi yetkinliklerini geliştiremeyen ülkeler, yalnızca teknoloji satın alan değil, teknolojinin kullanım koşullarını da başkalarının belirlediği bir konuma düşebilir.

Türkiye'nin hedefi, küresel teknolojilerden uzak durmak değil; bu teknolojileri kendi hukukuna, güvenlik ihtiyaçlarına ve toplumsal önceliklerine uygun biçimde kullanabilmek olmalıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

İsveç'in kamu çalışanlarının yapay zekâ kullanımına yönelik yaklaşımı etrafındaki tartışmalar, dijital çağın temel ikilemlerinden birini ortaya koyuyor: Güvenlik adına teknolojiden uzaklaşmak mı, yoksa teknolojiyi güvenli hâle getirerek kamu yararına kullanmak mı?

Bu sorunun cevabı, bütün kurumlar ve bütün uygulamalar için aynı olmayabilir. Devlet sırlarını içeren bir belgenin işlenmesiyle kamuya açık bir metnin özetlenmesi aynı risk düzeyinde değildir. Bu nedenle etkili bir strateji, genel ve ayrım gözetmeyen yasaklardan çok, risk temelli kuralların ve güvenli alternatiflerin birlikte geliştirilmesine dayanmalıdır.

Unutulmamalıdır ki yapay zekâ çağında güçlü olmak, yalnızca en gelişmiş modeli kullanmak anlamına gelmez. Güç; verisini koruyabilmekte, teknolojisini denetleyebilmekte, insan kaynağını yetiştirebilmekte ve yenilikleri kamu yararına dönüştürebilmekte saklıdır.

Devletlerin önündeki gerçek sınav, yapay zekâyı kapının dışında tutmak değil; hangi koşullarda içeri alınacağını, hangi sınırlar içinde çalışacağını ve kimin sorumluluğunda olacağını doğru belirlemektir.

Çünkü geleceğin dijital dünyasında güvenlik ile yenilik arasında bir tercih yapmak zorunda değiliz. İhtiyacımız olan, ikisini birlikte mümkün kılan bir yönetim anlayışıdır.

Saygılarımla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”