Şehirlerimizi betona boğan, insanımızı yüksek binaların soğuk ve karanlık gölgelerine hapseden bu anlayış, ne yazık ki koca bir illüzyondan ibarettir.
Soruyorum size: Gerçekten toprağımız mı yetmiyor, yoksa aklımızı, planlama kabiliyetimizi ve coğrafyamızı yönetmeyi mi beceremiyoruz?

Gelin, duygusal tartışmaları ve sloganları bir kenara bırakıp verilerle, yani matematikle konuşalım.

Matematik Yalan Söylemez: Türkiye Nereye Sığar?

Türkiye Cumhuriyeti’nin toplam yüz ölçümü 783.562 kilometrekaredir (yani yaklaşık 78,3 milyon hektar). Ülkemizde bugün yaklaşık 85 milyon insan yaşıyor ve bu nüfus yaklaşık 20 milyon haneye (aileye) denk geliyor.

Peki, bu 20 milyon ailenin tamamını; okulu, hastanesi, parkı, geniş caddeleri ve sosyal donatı alanlarıyla insanca yaşayabileceği bir yerleşim düzenine kavuşturmak için ne kadar alana ihtiyacımız var?

Gelin, üç farklı yerleşim senaryosunu masaya yatıralım:

Görüldüğü üzere; en lüks, en yayılmacı "Kırsal/Ekolojik" modeli seçsek ve her aileye 1,5 dönüm alan tahsis etsek bile, 85 milyonluk Türkiye nüfusu ülke topraklarının %3,82’sine rahatça sığabilmektedir.

Rakamlar net: Türkiye’de bir "toprak kıtlığı" yoktur! Var olan asıl kriz, nüfusun ve sermayenin İstanbul, Ankara ve İzmir gibi birkaç megakente denetimsizce istiflenmesidir.

Romantizmin Maliyeti: Herkesi Kırsala Taşıyabilir miyiz?

"O halde ne duruyoruz, herkesi 1,5 dönümlük bahçeli evlere taşıyalım!" diyebilir bir romantik. Fakat duyarlı bir akademisyen gözünden bakıldığında burada durup madalyonun diğer yüzünü çevirmek zorundayız. Her modelin kamu bütçesine, çevreye ve geleceğimize getirdiği ağır yükler vardır:

• Altyapı İflası: Dikey mimaride 1 kilometrelik kanalizasyon, su veya internet hattı binlerce aileye hizmet verirken; yatay ve kırsal mimaride evler arası mesafe açıldığı için 10 ila 15 kat daha fazla kablo, boru ve asfalt döşemeniz gerekir. Bu, kamunun sırtına binecek devasa bir maliyet yüküdür.
• Gıda Güvenliği Vurgunu: İnsanoğlu evini dağ başındaki kayalıklara değil, düzlük ve sulak vadilere kurmak ister. Ancak bu düzlükler Türkiye’nin birinci sınıf tarım arazileridir. Toplam yüz ölçümün %3,82'si dediğiniz alan, yaklaşık Konya ili kadardır. Verimli ovayı konutla kapatırsanız, yarın yiyecek ekmek bulamazsınız. Türkiye'nin %30'u tarım alanı, %29'u ormandır; bu dengeyi bozmak intihardır.
• Ulaşım ve Enerji Krizi: Geniş alana yayılan şehirlerde toplu taşıma hizmeti sunmak ekonomik olarak imkânsız hale gelir. Milyonlarca ailenin günlük ulaşım için kişisel araçlarını kullanması, enerjide dışa bağımlı olan ülkemizin hem akaryakıt ithalatını hem de karbon ayak izini sürdürülemez boyutlara taşır.

Çözüm Reçetesi; "Akıllı Akdeniz Mimarisi" ve Anadolu Restorasyonu

Ne insanları gökdelen kutularına hapseden dikey rant hırsı, ne de ülkenin tarımını ve enerjisini tüketecek vahşi yatay yayılma... Türkiye’nin tek gerçekçi ve sürdürülebilir çıkış yolu "karma ve kademeli model"dir.

Peki, ne yapmalıyız?

• Sınırlandırılmış Kat Yüksekliği (Zemin + 3/4 Kat): Şehir merkezlerinde binaların 4 katı geçmediği, geniş iç avluların ve yürüyüş yollarının olduğu "Akıllı Akdeniz Mimarisi" uygulanmalıdır. Bu model hem altyapı maliyetini makul tutar hem deprem güvenliği sağlar hem de mahalle kültürünü korur.
• Anadolu’nun Restorasyonu ve Uydu Kentler: İstanbul’un üzerindeki ölümcül yük derhal kaldırılmalıdır. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’nun deprem riski düşük, su kaynakları yeterli, tarıma elverişsiz platolarında 500’er bin nüfuslu akıllı yatay kentler kurulmalıdır.
• Ulaşım Odaklı Gelişme: Yeni kurulacak tüm yerleşimler, bireysel otomobil bağımlılığına göre değil; aktarma merkezlerine ve hızlı tren hatlarına doğrudan entegre edilerek planlanmalıdır.

Ezcümle; Türkiye, tüm evlatlarına yetecek kadar geniş, bereketli ve cömert bir vatandır. Herkesin bahçeli ve rahat bir evde yaşaması için fiziksel imkânlarımız fazlasıyla mevcuttur.

Eksik olan toprağımız değil; o toprağa akılla, ilimle ve adaletle bakacak bütüncül bir Ulusal Mekânsal Strateji Planı'dır. Dönüştürmemiz gereken ilk şey binalarımız değil, şehre ve toprağa bakış açımızdır.

Sonuç ve Değerlendirme

Bu çalışma, Türkiye’nin konut, kentsel dönüşüm ve mekânsal planlama meselelerine bakış açımızda radikal bir zihinsel dönüşümün zorunluluğunu ortaya koymaktadır. Kamuoyunda ve politika yapıcılar arasında yaygın olan "yer kalmadı, şehirlerimiz doyuma ulaştı" algısı, istatistiki ve coğrafi veriler karşısında geçerliliğini yitirmektedir. Hesaplamalar, en geniş ve yayılmacı kırsal yerleşim modelinde dahi 85 milyonluk ülke nüfusunun toplam topraklarımızın %4’ünden daha az bir alana insanca ve konforlu bir şekilde sığabileceğini göstermektedir.

Ancak buradaki temel hassasiyet, "fiziksel imkânı" vahşi bir yayılmacılıkla karıştırmamaktır. Nüfusun kontrolsüzce kırsala veya banliyölere yayılması; altyapı maliyetlerinin katlanması, gıda güvenliğini sağlayan 1. sınıf tarım arazilerinin kaybı ve bireysel araç bağımlılığına bağlı akaryakıt/enerji krizleri gibi ağır bedeller doğurur. Diğer taraftan, insanları yüksek gökdelenlere ve dar dairelere sıkıştıran dikey rant modeli de toplumsal refahı ve deprem güvenliğini tehdit etmektedir.

Türkiye için en rasyonel, sürdürülebilir ve maliyet-etkin çözüm; "Akıllı Akdeniz Mimarisi"(Zemin + 3/4 Kat) ilkeleriyle tasarlanmış, toplu taşıma ve hızlı tren ağlarına entegre, Anadolu'nun güvenli ve tarım dışı platolarına yayılmış uydu kentler kurmaktır. Sorunumuz toprak eksikliği değil; nüfusun birkaç metropolde yığılmasına sebep olan stratejisizliktir. Doğru bir Ulusal Mekânsal Strateji Planı ve dengeli bir nüfus dağılımı ile Türkiye hem kentsel krizlerini aşabilir hem de tüm vatandaşlarına yüksek yaşam kalitesi sunabilir.

Saygılarımla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”