Toplumların düşünce dünyasında zaman zaman öyle kabuller yerleşir ki insanlar, sorgulamadan tekrarladıkları bu kabulleri hakikatin kendisi zannetmeye başlar. Oysa hakikat, çoğunluğun tekrar ettiği sözlerde değil; aklın, bilginin, vicdanın ve eleştirel düşüncenin süzgecinden geçebilen gerçeklerde saklıdır.

İslam söz konusu olduğunda da sıkça karşılaştığımız önemli bir düşünsel yanılgı vardır: Müslüman toplumların yaşadığı siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel sorunları doğrudan İslam'ın kendisine mal etmek.

Peki, bir inanç sistemini, onu yaşadığını söyleyen insanların davranışları üzerinden değerlendirmek ne kadar hakkaniyetlidir? Bir medeniyetin düşünsel ve ahlaki mirasını, o medeniyetin bugünkü temsilcilerinin eksiklikleriyle açıklamak ne kadar bilimsel bir yaklaşımdır?

Asıl mesele tam da burada başlamaktadır. Çünkü bir düşünceyi anlamak ile o düşünce adına hareket eden insanların davranışlarını değerlendirmek aynı şey değildir.

Kolaycılığın Gölgesinde Düşünce

İnsan zihni, karmaşık meseleleri basit açıklamalara indirgemeye eğilimlidir. Çok boyutlu toplumsal sorunları anlamak yerine tek bir sebebe bağlamak, düşünsel açıdan daha az çaba gerektirir. Ancak kolay olan her açıklama, doğru olan açıklama değildir.

Bir toplumda ekonomik adaletsizlik varsa, liyakat zedelenmişse, eğitim sistemi istenilen seviyeye ulaşamamışsa veya yönetim mekanizmalarında ciddi sorunlar yaşanıyorsa bunların tamamını bir inanç sistemine bağlamak, meseleyi açıklamak değil, sorgulamaktan kaçmaktır.

Çünkü toplumsal sorunların arkasında tarihsel birikimler, siyasi tercihler, ekonomik yapılar, eğitim politikaları, kültürel alışkanlıklar ve kurumsal eksiklikler gibi çok sayıda etken bulunmaktadır.

Bütün bu değişkenleri görmezden gelerek tek bir kavram üzerinden hüküm vermek, bilimsel analizden ziyade düşünsel bir kestirmedir.

Üstelik bu yaklaşım sadece İslam'a yönelik tartışmalarda değil, bütün inanç sistemleri ve medeniyetler değerlendirilirken karşımıza çıkabilen genel bir metodoloji problemidir.

Düşünmek, görüneni tekrarlamak değil; görünenin arkasındaki sebepleri araştırmaktır.

İnanç Başka, İnsanların Uygulamaları Başkadır

Bir hukuk sistemini düşünelim. Hukuk, adaletin tesis edilmesini, hakların korunmasını ve toplumsal düzenin sağlanmasını amaçlar. Ancak hukuku uygulayan bir hâkimin yanlış kararı, hukukun bütün ilkelerini geçersiz kılar mı?

Bir bilim insanının etik dışı davranışı, bilimin yöntemini ve evrensel doğrulara ulaşma çabasını ortadan kaldırır mı?

Elbette hayır.

Aynı ayrımı inanç sistemleri üzerinden de yapmak gerekir.

İslam'ın temel kaynaklarında yer alan adalet, merhamet, hakkaniyet, ilim, hikmet, kul hakkı ve insan onuru gibi değerlerle Müslüman toplumların tarih boyunca ortaya koyduğu siyasi ve toplumsal uygulamalar birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

Çünkü bir tarafta inancın ortaya koyduğu ilkeler, diğer tarafta bu ilkeleri yorumlayan, uygulayan ve zaman zaman ihlal eden insan vardır.

İnsanın hatası, temsil ettiğini iddia ettiği değerin kendisiyle özdeşleştirilemez.

Burada önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmamak gerekir: Dinî yorumlar, tarihsel uygulamalar ve kültürel alışkanlıklar zaman içerisinde birbirini etkileyebilir. Dolayısıyla bunları bütünüyle birbirinden koparmak da doğru değildir. Ancak aralarındaki ilişkiyi kabul etmek, hepsini aynı şey olarak görmek anlamına gelmez.

Bir değerin varlığı ile o değerin hayata geçirilmesi arasında ciddi bir mesafe olabilir.

Bu mesafeyi kapatmak ise öncelikle insanın kendi davranışlarıyla yüzleşmesini gerektirir.

Din, Kültür ve Siyaset Arasındaki İnce Çizgi

Bir medeniyeti anlamak için yalnızca dinî metinlere veya sadece tarihsel olaylara bakmak yeterli değildir. İnanç, kültür, siyaset, ekonomi ve toplumsal yapı arasındaki etkileşimi birlikte değerlendirmek gerekir.

Çünkü dinî ilkeler evrensel bir değer iddiası taşırken, bu ilkelerin toplumlarda yorumlanma ve uygulanma biçimleri tarihsel şartlardan etkilenir.

Örneğin bir toplumda kadınların, çocukların, dezavantajlı grupların veya farklı düşüncelere sahip insanların karşılaştığı sorunları ele alırken sadece dinî söylemlere bakmak yeterli değildir. O toplumun hukuk düzenini, eğitim seviyesini, geleneklerini, ekonomik ilişkilerini ve siyasi kurumlarını da incelemek gerekir.

Aksi takdirde kültürel bir alışkanlığı dinî hüküm, siyasi bir tercihi inancın değişmez ilkesi, tarihsel bir uygulamayı da evrensel bir değer gibi sunma yanılgısına düşebiliriz.

Bu durum sadece dışarıdan yapılan değerlendirmelerde değil, toplumların kendi iç tartışmalarında da görülmektedir.

Bazen insanlar, kendi geleneklerini dinin değişmez hükmü gibi savunabilmekte; bazen de geçmişte yaşanan yanlışlıkları dinin kendisine yöneltilmiş eleştirilerden korumak adına yeterince sorgulamamaktadır.

Oysa gerçek bir entelektüel tutum, ne her şeyi savunmayı ne de her şeyi reddetmeyi gerektirir.

Gerçek entelektüel tutum, hakikatin yanında durabilmek için gerektiğinde kendi kabullerini de sorgulayabilmektir.

Eleştiri Cesaret İster, Öz Eleştiri Ahlak

Elbette Müslüman toplumların sorunları konuşulmalıdır. Adaletsizlikler, liyakatsizlikler, yolsuzluklar, bilimsel gerilemeler, eğitim sorunları ve insan hakları ihlalleri hiçbir gerekçenin arkasına saklanmadan eleştirilmelidir.

Hiçbir inanç, hiçbir gelenek ve hiçbir siyasi yapı eleştiriden muaf tutulmamalıdır.

Ancak eleştirinin de bir yöntemi ve ahlakı vardır.

Bir toplumu değerlendirirken o toplumun bütün tarihsel, ekonomik ve siyasi koşullarını göz önünde bulundurmak gerekir. Bir inanç sistemini değerlendirirken ise onun temel ilkeleriyle bu ilkelerin insanlar tarafından nasıl yorumlandığını ve uygulandığını birbirinden ayırmak zorundayız.

Aksi hâlde eleştiri, hakikati arama çabası olmaktan çıkar; önceden verilmiş bir hükmü doğrulamak için kullanılan bir araca dönüşür.

Burada Müslüman toplumlara düşen önemli bir sorumluluk da bulunmaktadır. İnançlarını sadece sözleriyle değil, davranışlarıyla temsil etmek zorundadırlar.

Adaleti savunup adaletsiz davranmak, dürüstlüğü anlatıp çıkar ilişkilerine teslim olmak, ilmi yüceltip araştırmadan uzak durmak, merhametten söz edip insan onurunu zedelemek ciddi bir tutarsızlıktır.

İnanç ile davranış arasındaki bu çelişkiyi ortadan kaldırmanın yolu, eleştirileri susturmak değil, eleştirilerden yararlanarak kendini yenilemektir.

Çünkü öz eleştiri, bir medeniyetin zayıflığı değil, kendisini geliştirebilme iradesinin göstergesidir.

Hakikatin Karşısında Önyargıya Yer Yoktur

Bugün ihtiyacımız olan şey, inançlar üzerinden yürütülen kutuplaştırıcı tartışmaları derinleştirmek değil; düşünceyi, bilgiyi ve karşılıklı anlayışı güçlendirmektir.

İslam'ı savunmak adına her eleştiriyi reddetmek ne kadar yanlışsa, Müslüman toplumların yaşadığı her sorunu İslam'ın özüne bağlamak da o kadar sorunludur.

Bir düşünceyi anlamak için okumak, araştırmak, karşılaştırmak ve gerektiğinde sorgulamak gerekir. Bu yaklaşım sadece dinî konularda değil; siyaset, tarih, kültür, bilim ve toplum meselelerinin tamamında geçerlidir.

Çünkü önyargı, insanın görmek istemediğini görünmez kılar. Bilgi ise insanı kendi düşüncelerinin sınırlarını aşmaya davet eder.

Bir medeniyeti değerlendirirken onun sadece bugünkü temsilcilerine değil, düşünsel kaynaklarına, tarihsel tecrübesine, ürettiği değerlere ve kendi içindeki eleştiri geleneğine de bakmak gerekir.

Hakikati aramak, bir tarafı koşulsuz savunmak veya diğer tarafı bütünüyle mahkûm etmek değildir. Hakikati aramak, insanın kendi düşüncesine de mesafe koyabilmesidir.

Sonuç ve Değerlendirme

Bir inancın tabelasını taşımak, o inancın değerlerini yaşamak anlamına gelmez. Bir toplumun kendisini hangi medeniyetin mensubu olarak tanımladığı da o medeniyetin bütün ahlaki ve düşünsel kazanımlarını hayata geçirdiğini göstermez.

Önemli olan, söylenenle yapılan arasındaki mesafeyi kapatabilmektir.

İslam'ı anlamak isteyenin onu sadece günümüz Müslüman toplumlarının sorunları üzerinden değerlendirmesi ne kadar eksikse, Müslüman toplumların da kendi sorunlarını dinî söylemlerin arkasına saklaması o kadar yanlıştır.

Bu nedenle ihtiyacımız olan şey, sloganların değil düşüncenin; önyargıların değil bilginin; savunmacılığın değil entelektüel dürüstlüğün egemen olduğu bir tartışma kültürüdür.

Unutmayalım ki medeniyetler sadece geçmişte ürettikleri değerlerle değil, bugün o değerleri ne ölçüde yaşatabildikleriyle de anlam kazanır.

İnancı temsil ettiğini söylemek başka, onun ahlakını yaşamak başkadır. Hakikati savunmak ise önce kendi hayatımızda hakikate yer açmakla başlar.

Kalın sağlıcakla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”