İran, Şii ekseninin güçlü bir aktörü olarak hem Irak hem Suriye üzerinden bölgesel dengeyi etkilemektedir. Türkiye-Suudi Arabistan-Sudan gibi Sünni ekseni ile İran-İrak-Suriye ekseni arasında doğal bir güç dengesi mevcuttur. Bu denge, İran’ın zayıflamasıyla bozulabilir ve ortaya çıkacak güç boşluğu, özellikle Irak, Suriye ve Körfez bölgesinde yeni çatışmaların önünü açabilir. Türkiye, Sünni müttefikleri ile daha aktif bir rol almak zorunda kalabilir; ancak bu durum aynı zamanda yeni çatışma risklerini de beraberinde getirir.

Sınır güvenliği bağlamında, İran-Türkiye sınırındaki Kürt grupların hareket kabiliyeti, İran’ın tampon rolünü kaybetmesiyle artabilir. PKK ve bağlı gruplar üzerindeki denge unsuru ortadan kalkarken, Türkiye’nin güneydoğusunda ve sınır ötesinde askeri operasyon ihtiyacı ciddi şekilde artacaktır. Sınır güvenliğinin sağlanması, hem lojistik hem de stratejik açıdan daha zor ve maliyetli bir hâle gelecektir.

Enerji ve ekonomi alanında İran, Türkiye için hem doğal gaz hem petrol açısından kritik bir tedarikçi konumundadır. İran’ın ekonomik ve askeri olarak çökertilmesi, enerji fiyatlarının küresel ve bölgesel düzeyde yükselmesine yol açabilir. Türkiye, alternatif enerji kaynaklarına yönelmek zorunda kalacak, enerji maliyetleri ciddi biçimde artacaktır. Ayrıca İran üzerinden gerçekleşen transit ticaretin aksaması, Türkiye’nin ekonomik denge ve dış ticaret hacmi üzerinde olumsuz etkiler yaratacaktır.

Sığınmacı ve göç baskısı, olası bir çöküş senaryosunun bir diğer boyutunu oluşturur. Ekonomik ve askeri yıkım, milyonlarca insanın komşu ülkelere göç etmesine yol açabilir. Türkiye, sınır komşusu olarak bu tür bir sığınmacı dalgasıyla karşı karşıya kalacak, hem sosyal hem ekonomik hem de siyasi olarak ciddi baskılarla karşılaşacaktır.

Bölgesel politikalar ve diplomasi açısından ise İran’ın zayıflaması kısa vadede Türkiye’ye bazı stratejik avantajlar sağlayabilir; örneğin Suriye ve Irak politikalarında manevra alanı açabilir. Ancak uzun vadede istikrarsızlık, Türkiye’nin güvenlik ve ekonomik yükümlülüklerini artıracak, ABD, İsrail ve Suudi Arabistan gibi aktörlerin bölgedeki etkisi güçlenecektir. Bu durum, Türkiye’nin diplomatik dengeyi kurmasını zorlaştıracaktır.

Özetle, İran mezhep farkına rağmen bölgesel bir denge unsurudur. İran’ın ortadan kalkması, Türkiye için kısa vadede bazı fırsatlar sunabilir; ancak orta ve uzun vadede enerji, sınır güvenliği, sığınmacı krizi ve bölgesel istikrarsızlık gibi ciddi riskler doğuracaktır. Türkiye’nin bu tür bir senaryodaki “kazan-kaybet” dengesi oldukça kırılgandır; büyük olasılıkla net bir kazanç yerine yüksek risk ve maliyet söz konusu olacaktır.

Bölgede risklerin mekânsal dağılımı da önemlidir. Kuzey ve Batı ekseninde, özellikle Karadeniz’de Rusya’nın etkinliği ve NATO çerçevesindeki pozisyon, orta-yüksek düzeyde risk oluşturur. Balkanlar ve Yunanistan üzerinden dolaylı etkiler, göç ve enerji kanallarına bağlı olarak düşük-orta risk seviyesindedir. Güney ekseni, yani Suriye, Irak, İran ve Körfez, Türkiye için kritik risk alanlarını oluşturur. Suriye’de Esad rejimi, İran destekli gruplar, ABD ve Rusya gibi aktörler Türkiye’nin güvenliğini doğrudan tehdit eder. Irak’ın kuzeyinde Şii milisler ve ABD destekli yapıların varlığı da sınır güvenliği açısından orta-yüksek risk yaratır. İran ve Körfez ülkeleri, ekonomik ve diplomatik baskı unsuru olarak orta düzey risk teşkil eder. Doğu ekseninde, Karabağ ve Azerbaycan çevresindeki gelişmeler, enerji ve diplomasi üzerinden orta risk taşırken, Orta Asya’daki dolaylı etkiler daha düşük risk olarak değerlendirilebilir.

Bölgesel risk haritası, Türkiye’nin sınır güvenliği, enerji tedariki, göç yönetimi ve diplomasi açısından çok katmanlı stres altında olduğunu göstermektedir. Suriye ve Irak, kritik kırmızı alanlar; İran ve Körfez, ekonomik ve diplomatik baskı unsuru; kuzey ve Kafkaslar ise stratejik baskı alanları olarak ön plana çıkmaktadır. Uzun vadeli senaryoda, bu bölgelerdeki istikrarsızlık, Türkiye’nin enerji, göç ve sınır güvenliği üzerinde çok boyutlu bir yük oluşturacaktır.

Türkiye Çevresinde Bölgesel Risk ve Fırsatlar

Sözel Görselleştirme ve Risk Sınıflandırması

·       Yüksek Risk (kritik kırmızı alanlar): Suriye ve Irak
      Türkiye’nin sınır güvenliği ve askeri kapasitesi açısından doğrudan tehdit.

·       Orta-Yüksek Risk (turuncu alanlar): Karadeniz, İran, Körfez
      Ekonomik baskı ve diplomasi üzerinden önemli riskler.

·       Orta Risk (sarı alanlar): Kafkaslar, Balkanlar
      Dolaylı etkiler üzerinden risk ve fırsat dengesi.

·       Düşük Risk (yeşil alanlar): Orta Asya, Avrupa iç bölgeleri
     Dolaylı ekonomik ve enerji etkisi; askeri tehdit düşük.

Stratejik Değerlendirme ve Matris Yorumu

1.   Güney Sınırlar (Suriye, Irak, İran, Körfez): Türkiye için en kritik kırmızı ve turuncu alanlar; sınır güvenliği, göç yönetimi ve askeri kapasiteyi zorlayan bölgelerdir. Kısa vadeli fırsatlar, Suriye ve Irak politikalarında manevra alanı yaratabilir.

2.   Kuzey ve Batı (Karadeniz, Balkanlar): Stratejik baskı ve enerji kanalları üzerinden orta seviyede risk. NATO üyeliği ve diplomasi ile bu alan yönetilebilir.

3.   Doğu (Kafkaslar, Orta Asya): Enerji ve diplomasi üzerinden orta ve düşük risk; doğrudan askeri tehdit sınırlı. Türkiye-Azerbaycan işbirliği avantaj yaratırken, Rusya ve Çin’in etkisi dikkatle izlenmeli.

4.   Enerji ve Ekonomi: İran ve Körfez üzerinden enerji tedariki kırılgan; alternatif kaynaklar ve enerji çeşitlendirmesi kritik.

5.   Sığınmacı ve Göç Baskısı: İran ve Suriye üzerinden göç akışı olası; sosyal ve ekonomik yük artabilir.

Sonuç ve Değerlendirme

Türkiye, doğrudan bir “nihai hedef” olarak işaretlenmemiş olsa da, bölgesel krizlerin ve güç dengelerinin merkezinde yer almaktadır. İran’ın olası zayıflaması veya çöküşü, kısa vadede bazı stratejik fırsatlar sunabilir; ancak orta ve uzun vadede enerji, sınır güvenliği, sığınmacı krizleri ve bölgesel istikrarsızlık üzerinden ciddi riskler doğuracaktır. Türkiye’nin stratejik konumu, çevresindeki krizlerden doğrudan etkilenmesine yol açarken, savunma kapasitesi, enerji çeşitlendirmesi, diplomasi ve sınır güvenliği önlemleri, bu risklerin yönetilmesinde temel araçlar olarak öne çıkmaktadır.

Dolayısıyla, İran’ın çöküş senaryoları, Türkiye için salt bir fırsat alanı değil; karmaşık ve kırılgan bir risk-fırsat dengesi yaratmaktadır. Türkiye’nin bu senaryoda net kazanç elde etmesi zordur; aksine yüksek maliyetli ve çok boyutlu risklerle başa çıkması gerekecektir. Bu bağlamda, Türkiye’nin bölgesel politikaları, hem stratejik manevra alanını koruyacak hem de olası krizleri önceden öngörerek riskleri minimize edecek şekilde tasarlanmalıdır.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM - Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP- www.gazeteankara.com.tr