Bu çerçevede en gerçekçi senaryo, tarafların kısa vadede kesin bir askeri zafer elde edememesi ve bunun sonucunda karşılıklı yıpranma sürecinin derinleşmesidir. Modern savaşların doğası gereği, özellikle coğrafi derinliği, asimetrik kapasitesi ve ideolojik motivasyonu yüksek aktörlere karşı hızlı sonuç almak neredeyse imkânsızdır. İran’ın geri adım atmayan söylemi, büyük ölçüde iç kamuoyuna yönelik bir direnç inşasıdır. Buna karşılık ABD ve İsrail açısından uzun süreli ve maliyetli bir angajman, tercih edilen bir stratejiden çok kaçınılması gereken bir durumdur. İşte bu karşıt ama birbirini sınırlayan irade, çatışmayı çoğu zaman “zorunlu ateşkes” olarak tanımlanan gri bir alana taşımaktadır.

Bu noktada kritik eşik, maliyet algısının değişmesidir. Enerji hatlarının zarar görmesi, küresel piyasalarda dalgalanmaların artması, sivil kayıpların yükselmesi ve diplomatik baskının yoğunlaşması, tarafları askeri hedeflerden ziyade “zarar minimizasyonu” stratejisine yöneltir. Özellikle nükleer tesisler etrafında oluşan riskler bu süreci hızlandıran çarpan etkisi yaratmaktadır. Buşehr Nükleer Santrali gibi alanlarda yaşanabilecek bir kriz, artık askeri kazanım değil, kontrol edilemez bir felaket anlamına gelir. Böyle bir durumda yalnızca bölgesel aktörler değil, küresel güçler de devreye girerek çatışmayı zorunlu olarak diplomasi zeminine taşır.

Öte yandan ABD’nin tarihsel askeri refleksleri, bu tür çatışmalarda sınırlı hedeflere ulaşıldıktan sonra geri çekilme eğilimini ortaya koymaktadır. Amaç çoğu zaman rejim değişikliği değil, kapasite sınırlamasıdır. Bu bağlamda İran’ın askeri ve nükleer potansiyelinin belirli ölçüde zayıflatılması, Washington açısından bir “başarı” olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde İsrail de güvenlik risklerini geçici olarak minimize ettiği noktada operasyonlarını sınırlama eğilimine girer. Bu durum, sahada kesin bir zafer elde edilmese dahi, siyasi düzlemde “kazanım” olarak sunulabilecek bir çıkış kapısı yaratır.

Bununla birlikte çatışmalar yalnızca dış dinamiklerle değil, iç baskılarla da şekillenir. İran açısından ekonomik yaptırımların derinleşmesi, toplumsal maliyetlerin artması ve bölgesel müttefiklerin zarar görmesi, sert söylemin pratikte yumuşamasına yol açabilir. Ancak bu yumuşama çoğu zaman doğrudan bir geri adım olarak değil, “direnişin zaferi” söylemiyle kamuoyuna sunulur. Bu durum, modern siyasal iletişimin en belirgin özelliklerinden biridir: geri çekilmek çoğu zaman kazanmak olarak anlatılır.

En tehlikeli ihtimal ise kontrol kaybıdır. Nükleer tesislerin hedef alınması, geniş çaplı sivil kayıplar ya da üçüncü ülkelerin doğrudan savaşa dahil olması mevcut dengeyi tamamen bozabilir. Böyle bir senaryo, bölgesel bir çatışmayı küresel bir krize dönüştürür ve bu tür krizlerin ne zaman ve nasıl sona ereceği öngörülemez hale gelir. Bununla birlikte uluslararası sistemin aktörleri, tarihsel deneyimlerin de etkisiyle bu eşiğe ulaşmadan önce genellikle geri adım atma eğilimindedir.

Son tahlilde bu çatışmanın kaderini belirleyecek olan unsur askeri güçten ziyade rasyonel farkındalıktır. Taraflar “tam zafer”in mümkün olmadığını idrak ettikleri anda savaş yerini müzakereye bırakır. Bu müzakereler çoğu zaman açık platformlarda değil, kapalı kapılar ardında yürütülür ve ortaya çıkan sonuç hiçbir tarafı tam anlamıyla tatmin etmez. Ancak uluslararası ilişkilerde barış çoğu zaman tatminin değil, tükenmişliğin ürünüdür. Bugün ortaya çıkan tablo da bizi aynı sonuca götürmektedir: birkaç ay sürecek bir yıpranma süreci, ardından eksik bir uzlaşma ve uzun yıllara yayılacak bir gerginlik.

Ortadoğu’da tırmanan İran-ABD-İsrail gerilimi, yalnızca askeri dengeleri değil, küresel ekonomi ve bölgesel güvenlik mimarisini de derinden etkileyen çok katmanlı bir krize dönüşmüştür. İran’ın sert söylemleri, nükleer tesisler çevresinde artan riskler ve büyük güçlerin ardı ardına yaptığı yanlı uyarılar, çatışmanın kontrol altında tutulmaya çalışılsa da her an daha geniş bir alana yayılabilecek kırılgan bir dengede ilerlediğini göstermektedir.

Bu tablo içerisinde Türkiye, coğrafi konumu ve ekonomik yapısı nedeniyle doğrudan taraf olmasa da gelişmelerden en hızlı etkilenecek ülkelerden biridir. Özellikle enerji bağımlılığı, Türkiye ekonomisini bu tür krizlere karşı son derece hassas hale getirmektedir. Küresel petrol ve doğalgaz akışının önemli bir bölümü Hürmüz Boğazı üzerinden sağlanırken, bu hatta yaşanacak en küçük aksama dahi fiyatlarda sert dalgalanmalara yol açabilmektedir. Böyle bir senaryoda petrol fiyatlarının hızla yükselmesi, Türkiye’nin ithalat faturasını artırarak akaryakıt, elektrik ve doğalgaz maliyetlerine doğrudan yansır. Bu durum üretim maliyetlerini yükseltirken enflasyon üzerinde de ciddi bir baskı oluşturur.

Enerji fiyatlarındaki artışın bir diğer sonucu ise döviz talebinin yükselmesidir. Artan ithalat maliyetleri Türk lirası üzerinde değer kaybı baskısı yaratırken, finansal piyasalardaki dalgalanmayı artırır. Buna ek olarak bölgedeki ticaret yollarının riskli hale gelmesi, sigorta ve lojistik maliyetlerini yükseltir. Türkiye açısından bu durum bir yandan ihracat maliyetlerini artırsa da, diğer yandan alternatif güzergâhların önem kazanmasıyla sınırlı da olsa stratejik fırsatlar ortaya çıkarabilir.

Turizm ve yatırım boyutunda ise algı belirleyici bir rol oynar. Bölgesel bir savaş atmosferi, ilk aşamada yabancı yatırımcıları ve turistleri temkinli davranmaya yönlendirir. Ancak Türkiye’nin görece istikrarlı ve güvenli bir destinasyon olarak konumlanabilmesi halinde bu etkinin kalıcı olması beklenmez. Tarihsel deneyimler, kriz dönemlerinde Türkiye’nin zaman zaman “güvenli liman” algısından faydalanabildiğini göstermektedir.

Güvenlik boyutunda riskler daha karmaşık bir görünüm arz etmektedir. Çatışmanın doğrudan Türkiye sınırına taşınması düşük bir ihtimal olsa da, Irak ve Suriye gibi komşu bölgelerde artan hareketlilik sınır güvenliği üzerinde baskı oluşturabilir. Ayrıca bu tür savaşlar çoğu zaman doğrudan cephe hatlarından ziyade vekil unsurlar, siber saldırılar ve istihbarat faaliyetleri üzerinden genişler. Bu durum Türkiye açısından asimetrik tehditlerin artması anlamına gelmektedir. Öte yandan NATO üyesi olan Türkiye, Batı ittifakı içindeki konumu ile bölgesel dengeler arasında hassas bir denge politikası yürütmek zorundadır.

Krizin seyrini belirleyen en kritik unsurlardan biri ise enerji yolları üzerindeki kontrol mücadelesidir. Bu bağlamda Hürmüz Boğazı yalnızca bir geçiş noktası değil, aynı zamanda stratejik bir kaldıraç işlevi görmektedir. İran açısından bu boğaz, askeri gücünden çok daha etkili bir jeopolitik koz niteliğindedir. Boğazın kapanması ya da ciddi biçimde tehdit altına girmesi, yalnızca bölgesel değil küresel ölçekte ekonomik bir şok yaratır. Bu durum, büyük güçleri hızla devreye girmesiyle savaşı zorunlu bir ateşkese sürükleyebilir.

Buna karşılık boğazın açık kaldığı ancak riskin sürdüğü bir senaryoda, taraflar kontrollü gerilim stratejisi izleyerek çatışmayı uzatma eğilimi gösterebilirler. En tehlikeli senaryo ise enerji hatlarının doğrudan hedef alınmasıdır. Böyle bir durumda çatışma bölgesel sınırları aşarak küresel bir krize dönüşebilir ve sonuçları çok daha ağır olacaktır!

Tüm bu dinamikler birlikte değerlendirildiğinde, savaşın kaderini yalnızca sahadaki askeri gelişmeler değil, enerji akışının sürekliliği ve ekonomik baskının şiddeti belirleyecektir. Türkiye açısından bu süreç, hem ciddi ekonomik riskler hem de dikkatli yönetildiğinde ortaya çıkabilecek sınırlı stratejik fırsatlar barındıran çok boyutlu bir sınav niteliğindedir.

Sonuç ve Değerlendirme

Gelinen noktada İran ile ABD ve İsrail arasındaki gerilim, klasik anlamda bir kazanan-kaybeden dengesi üretmekten uzaktır. Aksine tarafların askeri kapasiteleri ile siyasi hedefleri arasındaki uyumsuzluk, çatışmayı kaçınılmaz biçimde bir yıpranma sürecine sürüklemektedir. Bu süreçte belirleyici olan unsur, sahadaki askeri başarıdan çok bu başarının sürdürülebilirliğidir. Artan ekonomik maliyetler, yoğunlaşan uluslararası baskı ve özellikle İran'daki Buşehr Nükleer Santrali gibi kritik alanlarda oluşan riskler, savaşın sınırlarını belirleyen temel faktörler olarak öne çıkmaktadır.

Bu çerçevede en rasyonel ve dolayısıyla en olası sonuç, tarafların “kazanamayacaklarını” fark ettikleri eşikte ortaya çıkacak bir ateşkestir. Ancak bu ateşkes kalıcı bir barıştan ziyade ertelenmiş bir çatışma anlamına gelecektir. Zira mevcut jeopolitik gerilimler yalnızca askeri araçlarla çözülebilecek nitelikte değildir. Bu nedenle ortaya çıkacak uzlaşma eksik ve kırılgan olacak; taraflar kendi kamuoylarına zafer anlatıları sunarken gerçekte yalnızca maliyetleri sınırlamış olacaklardır.

Sonuç olarak bu tür çatışmaların gerçek bitişi sahada değil, zihniyette gerçekleşir. Taraflar rasyonel sınırlarını kabul ettikleri anda savaş sona erer; ancak o noktaya gelene kadar ödenen bedel çoğu zaman elde edilen kazanımdan daha büyüktür. Bu nedenle önümüzdeki dönemde beklenmesi gereken şey kesin bir zafer değil; kontrollü bir geri çekilme ve uzun süreli bir jeopolitik gerginliktir.

Dünyadaki tüm savaşların sona ermesi dileğiyle…

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr