Bu stratejik yaklaşımın temelinde, Amerika Birleşik Devletleri’nin bölgedeki askeri ve siyasi varlığını doğrudan bir cephe savaşıyla değil, dolaylı baskı yöntemleriyle aşındırma düşüncesi bulunmaktadır. Böyle bir yaklaşım, klasik devletler arası savaş mantığından farklı olarak asimetrik güç kullanımının ön plana çıktığı yeni bir stratejik anlayışı ifade etmektedir. İran ile ABD arasındaki rekabet bu bağlamda yalnızca askeri üsler veya doğrudan çatışma ihtimali üzerinden şekillenmemekte; aynı zamanda enerji güvenliği, ekonomik istikrar ve kritik altyapıların korunması gibi çok daha geniş bir alanda kendisini göstermektedir.

Bu çerçevede İran’ın stratejik hesaplamaları birkaç farklı düzeyde ele alınabilir. Körfez bölgesinde konuşlanmış bulunan ABD askeri varlığı, özellikle Basra Körfezi çevresindeki üsler aracılığıyla hem askeri caydırıcılık sağlamakta hem de dünya enerji yollarının güvenliğini korumaktadır. İran’ın bu üsleri doğrudan hedef alabilecek kapasiteye sahip olduğunu vurgulaması, ABD’nin bölgedeki hareket alanını sınırlamaya yönelik güçlü bir stratejik mesaj olarak değerlendirilebilir. Ancak bu yaklaşımın asıl dikkat çekici yönü, askeri hedeflerin ötesine geçerek ekonomik ve altyapısal kırılganlıkların da bir baskı aracı olarak devreye sokulabilmesidir.

Tam da bu noktada enerji altyapısı kritik bir rol oynamaktadır. Körfez ülkeleri, dünya petrol ve doğal gaz arzının önemli bir bölümünü sağlayan başlıca aktörlerdir. Bu nedenle rafineriler, boru hatları, liman terminalleri ve üretim tesisleri küresel enerji sisteminin hayati düğüm noktalarını oluşturmaktadır. Bu tesislerin potansiyel hedefler haline gelmesi yalnızca bölgesel güvenliği değil, aynı zamanda uluslararası ekonomik dengeleri de doğrudan etkileyebilecek sonuçlar doğurabilir. Enerji üretim merkezlerine veya nakil hatlarına yönelik olası bir saldırı, küresel petrol fiyatlarında ani dalgalanmalara yol açabilir; enerji arzında kesintiler yaratabilir ve uluslararası ticaret akışlarında ciddi belirsizliklere neden olabilir. Böyle bir durumda fiili bir savaş yaşanmasa bile, ekonomik etkiler dünyanın dört bir yanında hissedilebilir.

Enerji altyapısının yanı sıra su altyapısı da stratejik açıdan son derece kritik bir kırılganlık alanı olarak öne çıkmaktadır. Körfez ülkelerinin büyük bölümü içilebilir su ihtiyacını deniz suyunun arıtılması yoluyla karşılamaktadır. Bu nedenle su arıtma tesisleri, pompaj sistemleri ve dağıtım şebekeleri bölgenin yaşam damarları niteliğindedir. Bu altyapının hedef alınması veya tehdit edilmesi, yalnızca ekonomik sonuçlar doğurmakla kalmayacak; aynı zamanda ciddi insani ve toplumsal krizlere de yol açabilecektir. Bu gerçeklik, modern savaşların artık yalnızca cephe hatlarında yürütülmediğini; toplumların en temel yaşam kaynaklarının da stratejik rekabetin merkezine yerleştiğini göstermektedir.

Bu tablo, bölgesel rekabetin giderek hibrit ve çok katmanlı bir karakter kazandığını açık biçimde ortaya koymaktadır. Enerji tesisleri, su altyapısı, lojistik ağlar ve kritik ekonomik merkezler gibi unsurların potansiyel hedefler haline gelmesi, küresel ekonominin temel damarlarının aslında ne kadar hassas olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Körfez bölgesindeki güvenlik dinamiklerini yalnızca askeri dengeler üzerinden değerlendirmek artık yeterli değildir. Enerji güvenliği, altyapı dayanıklılığı ve ekonomik istikrar gibi unsurlar da bu denklemin ayrılmaz parçaları haline gelmiştir.

Bu bağlamda Hürmüz Boğazı’nın stratejik konumu ayrı bir önem kazanmaktadır. Dünya enerji ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği bu dar deniz yolu, yalnızca küresel enerji akışının değil, aynı zamanda Körfez ülkelerinin ekonomik sürdürülebilirliğinin de temel dayanaklarından biridir. Ancak aynı zamanda bölgedeki su arıtma sistemlerinin büyük ölçüde deniz suyuna bağımlı olması, Körfez ülkeleri için ciddi bir kırılganlık yaratmaktadır. Nitekim çeşitli değerlendirmeler, bölgedeki temiz suyun büyük bir kısmının deniz suyunun arıtılmasıyla elde edildiğini ortaya koymaktadır.

Bu durum, su altyapısının stratejik bir hedef haline gelmesi halinde ortaya çıkabilecek sonuçların ne kadar ağır olabileceğini göstermektedir. Özellikle büyük şehirlerin su tedarikinde yaşanabilecek kesintiler, kısa süre içinde ciddi sosyal ve ekonomik krizleri tetikleyebilir. Örneğin milyonlarca insanın yaşadığı Riyad gibi metropollerde su temininde yaşanacak bir aksama yalnızca yerel bir sorun olarak kalmayacak; bölgesel istikrar üzerinde de doğrudan etkiler yaratacaktır.

Öte yandan Hürmüz Boğazı’nda meydana gelebilecek bir aksama yalnızca enerji piyasalarını değil, gıda tedarik zincirlerini de derinden etkileyebilir. Körfez ülkelerinin önemli bir kısmı gıda ihtiyacının büyük bölümünü ithalat yoluyla karşılamaktadır. Bu nedenle deniz ticaret yollarında yaşanabilecek bir kesinti, kısa süre içinde ekonomik baskıları artırabilir ve toplumsal istikrar üzerinde yeni riskler yaratabilir.

Körfez ülkelerinin küresel finans sistemi içindeki rolü de bu denklemde göz ardı edilmemelidir. Petrol gelirlerinin önemli bir bölümü uluslararası finans piyasalarına, özellikle de Amerikan finans sistemine yönelmektedir. Bu durum literatürde sıklıkla “petrodolar döngüsü” olarak adlandırılan ekonomik mekanizmayı ifade etmektedir. Körfez sermayesinin borsa yatırımları ve çeşitli finansal araçlar aracılığıyla yeniden ABD ekonomisine yönelmesi, küresel finans mimarisinin önemli bir bileşeni olarak kabul edilmektedir.

Son yıllarda teknoloji ve yapay zekâ yatırımlarının hız kazanmasıyla birlikte büyük veri merkezleri ve teknoloji altyapıları da önemli sermaye akışlarının odağı haline gelmiştir. Bu yatırımların önemli bir bölümünün Körfez sermayesi tarafından desteklenmesi, enerji gelirleri ile teknoloji ekonomisi arasında yeni ve güçlü bağların oluştuğunu göstermektedir. Bu nedenle bölgede yaşanabilecek bir ekonomik istikrarsızlık yalnızca enerji piyasalarını değil, aynı zamanda teknoloji yatırımlarının finansmanını da dolaylı biçimde etkileyebilecek bir potansiyele sahiptir.

Sonuç ve Değerlendirme

Orta Doğu’daki jeopolitik gelişmeler dikkatle incelendiğinde, klasik askeri rekabetin giderek yerini altyapı, ticaret yolları ve ekonomik ağlar üzerinden yürütülen daha karmaşık stratejik mücadelelere bıraktığı görülmektedir. Enerji hatları, su arıtma tesisleri ve deniz ticaret yolları artık yalnızca ekonomik varlıklar değil; aynı zamanda jeopolitik gücün belirleyici unsurlarıdır.

Hürmüz Boğazı’nın güvenliği, Körfez ülkelerinin su ve gıda bağımlılığı ile küresel finans sistemindeki sermaye akışları birlikte değerlendirildiğinde, bölgede yaşanabilecek herhangi bir kriz yalnızca yerel bir sorun olmaktan çıkmaktadır. Böyle bir gelişme, küresel enerji piyasalarından uluslararası finans sistemine, hatta teknoloji yatırımlarına kadar uzanan geniş bir etki alanı yaratabilir.

Bu nedenle bölgedeki gerilimlerin yalnızca askeri bir bakış açısıyla değerlendirilmesi artık yeterli değildir. Ekonomik dayanıklılık, altyapı güvenliği ve küresel tedarik zincirlerinin sürekliliği de bu değerlendirmelerin merkezinde yer almak zorundadır. Aksi halde Orta Doğu’da ortaya çıkabilecek sınırlı bir kriz bile, küresel ekonomik düzen üzerinde beklenmedik ve geniş çaplı sarsıntılar yaratabilecek bir potansiyel taşıyacaktır.

Saygılarımla,
Prof. Dr. Ayhan ERDEM - Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP- www.gazeteankara.com.tr