Ankara – GA Dijital Haber Portalı / Gündem Haberleri- Millî İstihbarat Akademisi (MİA), “Teknopolitik Çalışmalar Dizisi”nin ilk yayını olan “Dünya Siyasetinde Teknopolitik Düzen Tartışmaları ve Türkiye” başlıklı raporunu kamuoyuyla paylaştı.

Temmuz 2026 tarihli raporda; yapay zekâ ile bu teknolojinin gelişimini mümkün kılan ileri düzey çipler, kritik mineraller, enerji kaynakları, yüksek başarımlı hesaplama altyapıları, veri sistemleri ve robotik teknolojiler etrafında yeni bir küresel rekabet düzeninin oluştuğu değerlendirildi.

Rapora göre yapay zekâ alanındaki mücadele, hangi teknolojinin piyasada daha başarılı olacağı sorusunun ötesine geçti. Devletlerin tehditleri öngörme kapasitesi, özel teknoloji şirketlerinin kamusal alan üzerindeki etkisi, kritik kararların hangi ölçüde makinelere devredilebileceği, insan iradesinin sistem içindeki konumu ve toplumsal meşruiyetin nasıl korunacağı yeni dönemin temel tartışma başlıkları arasına girdi.

Köse: Yeni düzenin gramerini teknopolitik tartışmalar belirleyecek

Millî İstihbarat Akademisi Başkanı Prof. Dr. Talha Köse, raporun ön sözünde yapay zekâ ve bağlantılı kritik teknolojilerin geleceğin uluslararası rekabetinin merkezine yerleşeceğini belirtti.

Köse, gelecekte küresel siyasetin, ekonominin ve toplumsal-kültürel yapının yeni gramerini teknopolitik tartışma zemininin belirleyeceğine işaret ederek şu değerlendirmede bulundu:

“Yeni dönemde küresel siyasetin, ekonominin ve daha derindeki toplumsal-kültürel yapının gramerini bu teknopolitik tartışma zemini belirleyecektir.”

Raporda, teknolojik dönüşümün savunma ve istihbarat alanlarında da önemli değişikliklere yol açacağı belirtilirken Türkiye’nin stratejik sürprizlerle karşılaşmaması ve ortaya çıkan fırsatların gerisinde kalmaması için bu tartışmaların aktif paydaşlarından biri olması gerektiği vurgulandı.

Yapay zekâ devlet kapasitesinin kuvvet çarpanına dönüşüyor

Raporda yapay zekânın savunma, istihbarat, sınır güvenliği, afet yönetimi, sağlık planlaması, eğitim politikaları ve kamu hizmetlerinin koordinasyonu gibi alanlarda devlet kapasitesini doğrudan etkilediği kaydedildi.

Yapay zekâ destekli sistemlerin yalnızca işlem hızını artıran araçlar olmadığı; erken uyarı, veri analizi, tahmin, kaynak koordinasyonu ve karar desteği sağlayarak devletlerin stratejik kapasitesini güçlendirebileceği ifade edildi.

Bununla birlikte yapay zekânın yanlış, ayrımcı veya açıklanamaz kararlar üretme ihtimalinin de bulunduğu belirtilerek teknolojik kapasitenin hukuki güvence, insan denetimi ve kurumsal hesap verebilirlikle birlikte geliştirilmesi gerektiğine dikkat çekildi.

Raporda yapay zekâ çağının temel soruları; kararları kimin verdiği, yanlışları kimin düzelttiği, hakikati kimin belirlediği ve insan iradesinin sistemin neresinde konumlandırılacağı başlıkları altında ele alındı.

Ekonomik güç ile siyasal güç arasındaki sınırlar değişiyor

MİA raporunda, büyük teknoloji şirketlerinin sahip olduğu veri, altyapı, model geliştirme ve hesaplama kapasitesiyle yalnızca ekonomik kuruluşlar olmaktan çıkarak uluslararası rekabeti ve kamusal hayatı etkileyen siyasal aktörlere dönüştüğü belirtildi.

Yapay zekânın sermaye, nitelikli emek ve teknolojik altyapı sahipleri lehine yeni ekonomik ve toplumsal hiyerarşiler oluşturabileceğine dikkat çekildi. Bu nedenle eğitim, istihdam, gelir dağılımı ve sosyal güvenlik politikalarının teknolojik dönüşümle eş zamanlı olarak güncellenmesi önerildi.

Üç teknopolitik yaklaşım: Teknorealizm, teknopragmatizm ve teknohümanizm

Raporda yapay zekâ merkezli teknopolitik düzen tartışmaları üç temel yaklaşım üzerinden değerlendirildi.

Teknorealizm

Teknorealist yaklaşım, yapay zekâyı devletlerin jeopolitik rekabette ayakta kalmasını ve stratejik üstünlük sağlamasını belirleyen temel araçlardan biri olarak görüyor.

Bu yaklaşım; savunma, istihbarat, güvenlik, kritik altyapılar ve kamu yönetiminde devlet ile teknoloji şirketleri arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesini savunuyor. Raporda, teknolojik kapasitenin devletin stratejik hedefleri doğrultusunda seferber edilmesini öngören bu yaklaşımın güvenlik lehine hukuki ve toplumsal sınırları geri plana itme riski taşıdığı belirtildi.

Teknorealizmin şirket gücünü demokratik denetimin önüne geçirebileceği ve dünya toplumlarını “işlevsel” ile “işlevsiz” kültürler üzerinden sınıflandıran hiyerarşik bir düzen oluşturabileceği uyarısında bulunuldu.

Teknopragmatizm

Teknopragmatist yaklaşım, güçlü yapay zekâ sistemlerinin aynı anda büyük faydalar ve ciddi riskler üretebileceği kabulünden hareket ediyor.

Bu yaklaşımda yapay zekâ sistemlerinin güvenli, denetlenebilir, test edilebilir ve kademeli biçimde kullanılması öne çıkıyor. Güvenliğin sistem tamamlandıktan sonra eklenen bir tedbir olmaması, daha tasarım aşamasında sistemin kurucu unsurlarından biri olarak ele alınması gerektiği savunuluyor.

Raporda teknopragmatizmin risk etiği ile mühendislik yaklaşımını birleştirdiği, ancak güvenlik ve düzenleme mekanizmalarını şirket merkezli ve seçkinci bir yapı içinde oluşturma riski taşıdığı belirtildi.

Teknohümanizm

Teknohümanist yaklaşım ise yapay zekâyı insan onuru, özgürlük, ortak iyi, toplumsal adalet ve meşruiyet ilkeleri üzerinden değerlendiriyor.

Bu yaklaşım; bireyin yalnızca kullanıcı veya veri kaynağı olarak görülmesine, biyometrik gözetim yoluyla sürekli ölçülen bir nesneye dönüştürülmesine, savaşın otomasyonla normalleşmesine ve teknolojinin insan iradesinin önüne geçirilmesine karşı çıkıyor.

Raporda teknohümanizmin güçlü bir ahlaki ve normatif zemin sunduğu, ancak stratejik kapasite ve kurumsal uygulama sorunlarına her zaman yeterince somut cevap veremediği değerlendirmesine yer verildi.

Türkiye için tek bir yaklaşım yeterli görülmedi

MİA raporunda Türkiye’nin teknorealist, teknopragmatist veya teknohümanist yaklaşımlardan yalnızca birini benimsemesinin yeterli olmayacağı vurgulandı.

Türkiye için önerilen modelin; teknorealizmin stratejik kapasite anlayışını, teknopragmatizmin güvenli ve kontrollü tasarım yaklaşımını, teknohümanizmin insan onuru ve toplumsal meşruiyet ilkeleriyle bütünleştirmesi gerektiği ifade edildi.

Raporda Türkiye için sürdürülebilir teknopolitik modelin üç temel sütunu şöyle sıralandı:

• Stratejik kapasite
• Güvenli tasarım ve kontrollü ilerleme
• Toplumsal meşruiyet ve insan merkezli yönetişim

Stratejik kapasite olmadan dışa bağımlılık ve edilgenlik, güvenli tasarım olmadan hata ve ön yargı üreten sistemler, toplumsal meşruiyet olmadan ise güven erozyonu ve toplumsal dayanıklılık kaybı yaşanabileceği kaydedildi.

Savunma sanayisi Türkiye’nin önemli avantajı

Raporda Türkiye’nin savunma sanayisinde oluşturduğu teknik birikimin yapay zekâ çağında önemli bir stratejik avantaj sağladığı belirtildi.

Görüntü işleme, karar destek sistemleri, otonom teknolojiler, görev planlama ve veri analizi alanlarında oluşan kapasitenin Türkiye’ye önemli bir başlangıç zemini sunduğu ifade edildi.

Çatışma sahalarında kullanılan ve yapay zekâ ile geliştirilen ya da bütünleştirilen savunma sanayisi ürünlerinin operasyonel tecrübenin yanı sıra önemli veri ve hedef setleri oluşturduğu bildirildi. Bu birikimin doğru biçimde işlenmesinin Türkiye’nin yeni savunma teknolojilerine ve doktrinlerine uyumunu kolaylaştırabileceği belirtildi.

Buna karşılık savunma alanında oluşan teknolojik kapasitenin sivil alanlara aktarılmasında henüz aynı düzeye ulaşılamadığı değerlendirmesi yapıldı.

Raporda savunma sanayisinde geliştirilen görüntü analizi, veri işleme ve koordinasyon kapasitesinin; afet yönetimi, sağlık lojistiği, tarım, enerji ve kritik altyapı yönetimi gibi sivil alanlara kontrollü biçimde aktarılması önerildi.

Türkiye’nin güçlü yönleri ve yönetişim açıkları

MİA raporunda Türkiye’nin güçlü yönleri arasında şunlar gösterildi:

• Savunma sanayisinde oluşan teknik ve operasyonel birikim
• Kamu ile özel sektör arasında gelişen iş birliği
• Genç ve nitelikli insan kaynağı
• Üniversiteler, kamu kurumları ve teknoloji şirketlerinden oluşan gelişen ekosistem
• Bakanlıklar düzeyinde artan sektörel yapay zekâ uygulamaları
• Yapay zekânın stratejik bir devlet meselesi olarak ele alınmaya başlanması

Raporda, bu kapasite birikimine karşılık yönetişim alanında geliştirilmesi gereken başlıklar bulunduğuna da dikkat çekildi.

Kurumlar arasındaki veri standartlarının farklılığı, veri kalitesindeki tutarsızlıklar, parçalı veri mimarisi, açıklanabilirlik eksikliği, bağımsız denetim mekanizmalarının yetersizliği ve sorumluluk zincirindeki belirsizlikler temel kırılganlıklar arasında sıralandı.

Yapay zekânın merkezîleştirici etkisine karşı uyarı

Raporda yapay zekâ teknolojilerinin büyük veri, ortak altyapı ve standartlaştırılmış süreçlere dayanması nedeniyle doğal olarak merkezîleştirici bir eğilim taşıdığı belirtildi.

Afet yönetimi, ulusal sağlık verileri, savunma koordinasyonu ve kritik altyapı güvenliği gibi alanlarda merkezî yapıların verimlilik sağlayabileceği; ancak aynı yapının yerel ihtiyaçların gözden kaçırılması, farklı kurumsal koşulların tek bir modele indirgenmesi ve kamusal gücün denetiminin zorlaşması gibi riskler oluşturabileceği ifade edildi.

Türkiye’nin idari yapısındaki merkezî eğilimle yapay zekânın merkezîleştirici yapısının birleşmesinin, yerel ihtiyaçların yeterince görünür olmaması ve kamusal kararların denetlenmesinin zorlaşması riskini artırabileceği kaydedildi.

Yüksek riskli yapay zekâ sistemleri için özel denetim önerisi

Raporda bütün yapay zekâ uygulamalarının aynı risk düzeyinde değerlendirilemeyeceği vurgulandı.

Evrak sınıflandırma, idari yazışmaların yönlendirilmesi, bakım tahmini veya çağrı merkezi hizmetleri gibi uygulamalar ile biyometrik tanıma, istihbarat analizi, yargısal karar desteği ve sağlıkta kritik triyaj sistemlerinin aynı denetim rejimine tabi tutulamayacağı belirtildi.

Kamuda kullanılan yapay zekâ uygulamalarının düşük, orta ve yüksek riskli sistemler olarak sınıflandırılması önerildi.

Yüksek riskli sistemlerde;

• Ön etki değerlendirmesi yapılması,
• Veri ve model denetimi uygulanması,
• İnsan denetiminin korunması,
• Karar ve işlem kayıtlarının tutulması,
• Model çıktılarının doğrulanması,
• Bağımsız inceleme mekanizmalarının kurulması,
• İtiraz ve düzeltme yollarının açık tutulması,
• Sistemlerin düzenli olarak yeniden değerlendirilmesi

gerektiği kaydedildi.

Türkiye’nin kısa vadede atması gereken öncelikli adımlardan birinin, kamuda kullanılan yüksek riskli yapay zekâ sistemlerinin envanterini çıkarmak olduğu belirtildi.

İnsan denetimi ve itiraz hakkı korunmalı

Raporda güvenlik bürokrasisi, biyometrik uygulamalar, yargısal süreçler ve bireylerin temel haklarını doğrudan etkileyen alanlarda tam otomasyondan kaçınılması istendi.

Biyometrik tanıma ve gözetim teknolojilerinin kullanım amacı, süresi, denetim biçimi ve başvuru yollarının açık bir hukuki temele dayandırılması önerildi.

Açıklanabilirlik, insan denetimi, ölçülülük, amaç sınırlılığı ve itiraz hakkının yapay zekâ çağında kamusal meşruiyetin temel güvenceleri hâline geldiği belirtildi.

Raporda, bir kamu yapay zekâ sisteminin başarısının yalnızca hız, doğruluk ve maliyet üzerinden ölçülmemesi; vatandaşın sistemi anlayabilmesi, sorgulayabilmesi ve sistemin kararına itiraz edebilmesinin de başarı ölçütleri arasına alınması gerektiği ifade edildi.

Veri yönetişimi yapay zekâ politikasının omurgası olmalı

MİA raporuna göre Türkiye’nin yapay zekâ alanındaki en önemli ihtiyaçlarından biri, veri yönetişiminin kurumsal bir çerçeveye kavuşturulması.

Veri kalitesi, standardizasyon, anonimleştirme, güvenli paylaşım, amaç sınırlılığı, kurumlar arası birlikte çalışabilirlik ve bireysel hakların korunmasının ulusal düzeyde ortak esaslara bağlanması önerildi.

Raporda, yalnızca daha fazla veri toplamanın yeterli olmayacağı; kamu verisinin hangi şartlarda paylaşılacağı, hangi alanlarda anonimleştirileceği, risklerin kim tarafından yönetileceği ve kamu yararı ile bireysel hakların nasıl dengeleneceğinin açıklığa kavuşturulması gerektiği belirtildi.

Kural koyucu, uygulayıcı ve denetleyici ayrılmalı

Yapay zekâ sistemini geliştiren, kullanan ve denetleyen kurumların aynı kurumsal yapı içinde toplanmasının hesap verebilirlik sorunlarına yol açabileceğine dikkat çekilen raporda, üç halkalı bir yönetişim modeli önerildi.

Bu modelde;

• Temel ilkeleri ve standartları belirleyen yapı,
• Yapay zekâ sistemlerini kullanan ve uygulamayı yürüten kamu kurumları,
• Bağımsız veya yarı bağımsız denetim ve gözetim mekanizmaları

birbirinden ayrılıyor.

Merkezî yönetimin risk sınıflandırması, veri yönetişimi, güvenlik standartları ve insan hakları ilkelerini belirlemesi; uygulamanın ise sağlık, eğitim, tarım, adalet ve güvenlik gibi alanlarda uzman kurumlar tarafından yürütülmesi önerildi.

Kamu alımlarına yapay zekâya özgü şartlar getirilmeli

Raporda kamunun yapay zekâ sistemleri satın alırken yalnızca fiyat ve teknik performansa odaklanmaması gerektiği belirtildi.

Kamu alımlarında;

• Model dokümantasyonu,
• Kullanılan veri kaynaklarının beyanı,
• İnsan onayı,
• Olay ve hata raporlama,
• Siber güvenlik testleri,
• Sürüm takibi,
• Tedarikçi şeffaflığı,
• Kayıt tutma,
• Tedarikçi bağımlılığı ve veri egemenliği

gibi unsurların zorunlu şartlara bağlanması önerildi.

Kritik sistemlerin yabancı model, bulut ve işlemci sağlayıcılarına bağımlılığının; maliyet, yaptırım riski, tedarik kesintisi, veri güvenliği ve stratejik özerklik bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerektiği belirtildi.

Ulusal yapay zekâ altyapısı güçlendirilmeli

Raporda kamu kurumlarının, üniversitelerin ve yerli teknoloji şirketlerinin güvenli biçimde yararlanabileceği ortak bir ulusal yapay zekâ altyapısının geliştirilmesi önerildi.

Bu kapsamda;

• Yüksek başarımlı hesaplama altyapılarının,
• Nitelikli ve güvenli veri havuzlarının,
• Ortak test ve doğrulama ortamlarının,
• Türkçe odaklı temel yapay zekâ modellerinin,
• Üniversite-kamu-özel sektör iş birliği mekanizmalarının

güçlendirilmesi gerektiği kaydedildi.

Dağınık ve mükerrer yatırımlar yerine ortak kullanıma dayalı ulusal altyapıların kurulmasının teknolojik bağımlılığı azaltabileceği ifade edildi.

Kamuda yeni uzmanlık ve kariyer alanları önerildi

MİA raporunda Türkiye’nin yalnızca daha fazla mühendis ve yazılım uzmanı yetiştirmesinin yeterli olmayacağı belirtildi.

Yapay zekâ, hukuk, etik, sosyoloji, uluslararası ilişkiler ve kamu politikası alanlarını birlikte anlayabilen disiplinler arası uzman kadroların yetiştirilmesi önerildi.

Kamu kurumlarında veri bilimci, model değerlendirme uzmanı, yapay zekâ hukuku uzmanı ve risk yönetişimi uzmanı gibi yeni kariyer alanlarının oluşturulması gerektiği ifade edildi.

Kamunun yalnızca dışarıdan hizmet satın alan bir yapıda kalmaması; kullandığı sistemleri anlayabilen, risklerini değerlendirebilen, tedarik şartlarını denetleyebilen ve gerektiğinde sistemi durdurabilen iç uzmanlığa sahip olması gerektiği vurgulandı.

Türkiye için üç aşamalı yol haritası

Raporda Türkiye’nin teknopolitik kapasitesini geliştirmesi amacıyla kısa, orta ve uzun vadeli bir yol haritası ortaya konuldu.

Kısa vadede

• Kamuda kullanılan yapay zekâ sistemlerinin envanterinin çıkarılması,
• Sistemlerin kullandığı veri ve dış sağlayıcıların belirlenmesi,
• Kamu yapay zekâ kullanım ilkelerinin yayımlanması,
• Risk sınıflandırmasının oluşturulması,
• Yüksek riskli kullanım alanlarının tespit edilmesi,
• Veri standardizasyonu ve etki değerlendirme süreçlerinin başlatılması

önerildi.

Orta vadede

• Yapay zekâya özgü kamu tedarik reformunun gerçekleştirilmesi,
• Yüksek riskli sistemler için sertifikasyon ve denetim mekanizmalarının kurulması,
• Ortak test ve doğrulama altyapılarının geliştirilmesi,
• Sektörel standartların oluşturulması,
• Kurumsal denetim ve koordinasyon kapasitesinin güçlendirilmesi

hedeflendi.

Uzun vadede

Türkiye’nin yalnızca yapay zekâ projeleri geliştiren veya yabancı sistemleri kullanan bir ülke olmanın ötesine geçerek kendi yapay zekâ doktrinini, yönetişim modelini ve uluslararası teknopolitik yaklaşımını geliştirmesi gerektiği belirtildi.

Teknopolitik diplomasi önerisi

Raporda Türkiye’nin geliştireceği özgün yaklaşımı uluslararası platformlarda kavramsallaştırması ve bunu bir dış politika anlatısına dönüştürmesi önerildi.

Türkiye’nin küresel yapay zekâ standartlarını yalnızca takip eden değil; uluslararası kuruluşlarda teknik uzmanlar, hukukçular ve politika yapıcılar aracılığıyla bu standartların oluşturulmasına katkı sunan bir ülke olması gerektiği kaydedildi.

Tek bir medeniyetin değerlerini evrensel ölçüt olarak sunan yaklaşımlar yerine farklı kültürel, ahlaki ve toplumsal geleneklerin temsil edildiği çoğulcu uluslararası yönetişim mekanizmalarının savunulması istendi.

“Teknik akıl, hikmetten bağımsız işlememeli”

Raporda Türkiye’nin çoğulcu medeniyet birikimi, birlikte yaşama anlayışı ve insan merkezli değerleriyle hiyerarşik teknopolitik düzene alternatif bir yaklaşım geliştirme potansiyeline sahip olduğu belirtildi.

Teknolojinin yalnızca güç, iktidar ve ekonomik üstünlük aracı olarak görülmemesi gerektiği ifade edilerek teknik kapasitenin ahlaki muhakeme ve kamu yararı anlayışıyla birlikte ele alınmasının önemi vurgulandı.

Rapordaki değerlendirmede şu ifadelere yer verildi:

“Teknik akıl, hikmetten bağımsız işlediğinde teknolojik ilerleme kolaylıkla tahakküm aracına dönüşebilir.”

Türkiye’nin güçlü olma hedefi ile hukuki, ahlaki ve toplumsal meşruiyetini koruma sorumluluğu arasında dengeli bir teknopolitik model geliştirmesi gerektiği ifade edildi.

“Türkiye takip eden değil, yön veren ülkeler arasında yer almalı”

MİA raporunun sonuç bölümünde, yapay zekâ çağında Türkiye’nin önündeki asıl fırsatın yalnızca teknolojik gelişmeleri yakalamak olmadığı belirtildi.

Türkiye’nin stratejik kapasite, güvenli tasarım, insan onuru, adalet, kültürel çoğulculuk ve toplumsal meşruiyeti aynı kurumsal çerçevede buluşturabileceği kaydedildi.

Raporda Türkiye’nin teknopolitik rekabette yalnızca teknolojiyi kullanan bir ülke olmaktan çıkarak kendi doktrinini ve yönetişim modelini geliştiren etkin bir aktöre dönüşmesinin uzun vadeli stratejik kapasitesi açısından kritik önem taşıdığı vurgulandı.

Kaynaklar: Millî İstihbarat Akademisi – Raporlar, MİA’nın resmî rapor duyurusu, “Dünya Siyasetinde Teknopolitik Düzen Tartışmaları ve Türkiye”, Teknopolitik Çalışmalar Dizisi-1, Temmuz 2026; İhlas Haber Ajansı, Muhabir: Oğuzhan Halil Özbek.