ANKARA – GA Dijital Haber Portalı Haber Merkezi / Gündem Haberleri- Türkiye’de “Terörsüz Türkiye” sürecinin hukuki altyapısını oluşturması amacıyla gündeme gelen ve kamuoyunda “Çerçeve Yasa” olarak anılan düzenlemeye yönelik tartışmalar sürerken, akademisyen Prof. Dr. Mehmet Akif Okur teklifin hukuki ve siyasi sonuçlarını oldukça geniş bir perspektiften değerlendirdi.

Yıldız Teknik Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler alanında akademik çalışmalarını sürdüren Okur’un değerlendirmesi, düzenlemenin yalnız bugünkü sonuçlarına değil, ilerleyen dönemde ortaya çıkarabileceği yapısal güvenlik ve hukuk sorunlarına da odaklanıyor.

Okur’un analizinde üç mesele özellikle öne çıkıyor: Kanundan yararlanacak kişilerden örgüt ve geçmiş terör faaliyetleriyle açık bir kopuş beklenip beklenmeyeceği, örgütün liderlik ve yönlendirme mekanizmasının silah bırakıldıktan sonra devam edip etmeyeceği ve örgütsel yapının silahsız bir biçimde yeniden üretilebilmesini önleyecek yeterli hukuki güvencelerin bulunup bulunmadığı.

Okur’un temel sorusu: Silah mı bırakılıyor, örgüt mü tasfiye ediliyor?

Prof. Dr. Okur’un analizinin en önemli taraflarından biri, “silah bırakma”, “silahsızlanma” ve “örgütün feshi” kavramlarını birbirinden ayırması.

Okur, değerlendirmesinde şu kritik soruyu yöneltiyor:

“Silah bırakma, silahsızlanma ve fesih birbirinden farklı kavramlardır. Bir örgüt silahlarını bırakabilir; fakat liderliği, kadroları, hiyerarşik ilişkileri, toplumu örgütleme kapasitesi ve siyasi stratejisi başka biçimler altında yaşamaya devam edebilir.”

Ardından tartışmayı daha temel bir noktaya taşıyor:

“Böyle bir durumda ortadan kalkan örgüt müdür, yoksa yalnızca silahlı mücadele yöntemi midir?”

Okur’un burada ortaya koyduğu yaklaşım, düzenlemeye ilişkin tartışmaların önemli bölümünden ayrılıyor. Çünkü değerlendirmesinde asıl mesele, bir örgütün bugün silah kullanıp kullanmadığından ziyade, yeniden silahlı faaliyete geçmesini mümkün kılabilecek örgütsel kapasitenin korunup korunmadığı olarak ele alınıyor.

Okur bu ihtimali şu soruyla somutlaştırıyor:

“Silahlı yöntem, örgütün maliyet-fayda hesabı onu yeniden elverişli kılana kadar sadece askıya mı alınmıştır?”

Bu soru, Okur’un ileriye yönelik en önemli öngörülerinden birini oluşturuyor: Silahların teslim edilmesi, örgütün komuta yapısı ve örgütlenme kapasitesi ortadan kaldırılmadığı takdirde tek başına kalıcı tasfiye anlamına gelmeyebilir.

“Fiilî varlığa son verme” nasıl tespit edilecek?

Okur, teklifin bu soruna tamamen kayıtsız olmadığını da belirtiyor.

Teklifin birinci maddesinde, kanunun uygulanması için yalnız silah tesliminin değil, örgütün “fiilî varlığına son verdiğinin” tespit edilmesinin de arandığını hatırlatan Okur, Adalet Komisyonu aşamasında kapsamı genişletici bazı değişiklikler yapıldığına dikkat çekiyor.

Ancak onun asıl itirazı, bu tespitin hangi somut kriterlerle yapılacağının açık olmaması.

“Ne var ki metin, ‘fiilî varlığa son verme’nin hangi ölçütlerle saptanacağını göstermiyor.”

Okur’a göre bundan daha önemli mesele ise söz konusu değerlendirmenin sürecin başlangıcına ilişkin bir “eşik fotoğrafı” niteliğinde kalması.

“Kanun, eşik aşıldıktan sonra örgütsel yapının silahsız biçimde ayakta kalmasını yahut yeniden kurulmasını engelleyecek bir güvence içermiyor.”

Bu tespit, Okur’un analizindeki ileriye dönük risk okumasının temelini oluşturuyor.

Çünkü örgüt feshedildiğini açıklasa ve silahlarının bir bölümünü teslim etse dahi; eski kadroların aynı liderlik ilişkileri, aynı siyasi hedefler ve benzer örgütlenme yöntemleri altında faaliyetlerini sürdürmesinin önünü kesecek hukuki mekanizmaların ayrıca kurulması gerektiğini düşünüyor.

Dönemsel denetim “yapılabilir” mi, yapılmalı mı?

Prof. Dr. Okur teklifin denetim mekanizmalarına ilişkin dilini de dikkatle inceliyor.

Teklifin yedinci maddesinin üçüncü fıkrasındaki kurulun örgütün tamamen tasfiyesine ilişkin gözlem raporları doğrultusunda dönemsel değerlendirme “yapabileceği” yönündeki hükme dikkat çekerek, bunun zorunlu bir denetim mekanizması oluşturup oluşturmadığını sorguluyor.

Okur’a göre esas mesele, sürece dahil edilen kişilerin yalnız yeni bir terör suçu işleyip işlemediklerinin takip edilmesi değil, örgütsel devamlılığın sürüp sürmediğinin de bağımsız bir kriter olarak denetlenmesi.

Bu nedenle analizindeki temel hukuki sorulardan biri şu noktada düğümleniyor: Silah bırakıldıktan sonra aynı örgütsel yapı silahsız biçimde devam ederse, düzenleme bunu hangi hukuki mekanizmayla tespit edecek ve ne sonuç bağlayacak?

Pişmanlıktan öte: “Gerçek kopuş” şartı aranmalı mı?

Okur’un en güçlü eleştirilerinden biri, kanundan yararlanacak örgüt mensuplarından örgütle açık ve bireysel bir kopuş iradesinin aranıp aranmadığı noktasında yoğunlaşıyor.

Değerlendirmesine göre mevcut sistemde kişinin kanundan yararlanmak istediğini yazılı olarak bildirmesi yeterli olabiliyor.

Okur şu hususları özellikle sıralıyor:

“Mevcut teklif, kanundan yararlanacak kişiden PKK ile bağını kestiğini, örgütün terör faaliyetlerini reddettiğini, şiddeti siyasi mücadele yöntemi olarak mahkûm ettiğini ya da bundan sonra yalnız demokratik ve barışçı yollarla faaliyet göstereceğini beyan etmesini istemiyor.”

Ardından şu ayrıntıya dikkat çekiyor:

“Kişinin kanundan yararlanmak istediğini yazılı olarak bildirmesi yeterli.”

Okur’un değerlendirmesine göre burada yalnızca klasik anlamda bir “pişmanlık” tartışması bulunmuyor. Daha temel mesele, geçmişte terör örgütünün parçası olmuş bir kişinin örgütsel hedeflerden, hiyerarşiden ve şiddeti meşru gören mücadele anlayışından gerçekten ayrıldığının nasıl anlaşılacağı.

Okur bunu daha açık biçimde şöyle ifade ediyor:

“Yani yasadan yararlanmak için kişinin bizzat teslim olması, örgütle bağını kestiğini açıklaması, geçmiş terör faaliyetlerini reddetmesi veya mağdurlardan af dilemesi aranmıyor.”

ETA karşılaştırması: Yalnız silahtan değil, amaçtan da vazgeçmek

Prof. Dr. Okur’un analizini dikkat çekici kılan unsurlardan biri de Türkiye’deki düzenlemeyi dünyadaki benzer süreçlerle karşılaştırması.

Kamuoyunda sık sık ETA ve IRA örneklerinin gündeme getirildiğine işaret eden Okur, özellikle İspanya’nın ETA tecrübesi bakımından Türkiye’de tartışılan düzenlemeyle önemli farklılıklar bulunduğunu düşünüyor.

Okur’a göre ETA mensupları açısından uygulanan sistemde, yalnız yeniden suç işlememek yeterli sayılmadı.

Kişinin terörist faaliyetin amaçlarını ve araçlarını terk ettiğini açık biçimde ortaya koyması beklendi.

Okur bu noktayı özellikle vurguluyor:

“Burada, yöntem kadar amacın da reddedilmesinin talep edilişi önemli.”

Bunun anlamını da şöyle açıklıyor:

“Yani yasa, örgütün eski militanlarının örgütün hedeflerine silahsız hizmete devam etmelerini de reddediyordu.”

Dolayısıyla Okur’un ETA karşılaştırmasındaki temel yaklaşımı şu: Silahı bırakmak yeterli değildir; kişinin silahlı örgütün siyasi-stratejik hedeflerini gerçekleştirmek üzere örgütsel faaliyetini başka araçlarla devam ettirmediğinin de ortaya konulması gerekir.

Mağdurdan af, iş birliği ve tazmin sorumluluğu

Okur, İspanya örneğinin yalnız şiddetten vazgeçme şartıyla sınırlı olmadığına da dikkat çekiyor.

Analizinde, suç faaliyetlerinin açık biçimde reddedilmesi, şiddetin terk edildiğinin beyan edilmesi ve mağdurlardan açıkça af dilenmesi gibi kriterlere yer verildiğini hatırlatıyor.

Ayrıca Türkiye’deki kamuoyu tartışmalarında fazla gündeme gelmediğini belirttiği iki önemli koşulu daha öne çıkarıyor.

Bunlardan birincisi, yetkililerle aktif iş birliği.

Okur’un aktardığı modele göre eski örgüt mensubundan, örgütün başka suçlar işlemesini engellemek, işlenen suçların etkilerini azaltmak veya terör suçlarından sorumluların tespiti, yakalanması ve yargılanmasına yardımcı olacak bilgi ve deliller konusunda iş birliği yapması beklenebiliyor.

İkinci şart ise suçtan doğan hukuki ve mali sorumlulukların karşılanması.

Okur bu yaklaşımı, mağdurların zararlarının giderilmesini de sürecin bir parçası hâline getiren bir mekanizma olarak değerlendiriyor.

“Gerçekten örgütten kopmuş” olma kriteri

Prof. Dr. Okur’a göre İspanya örneğindeki belki de en önemli unsur, kişinin yalnızca beyanının yeterli görülmemesi.

Teknik raporlar ve izleme mekanizmalarıyla hükümlünün terör örgütünden gerçek anlamda ayrıldığının ortaya konulmasının beklendiğine dikkat çekiyor.

Okur’a göre bu yaklaşımın arkasında son derece somut bir risk bulunuyor.

Bu riski şu çarpıcı ifadeyle anlatıyor:

“Dağdan inen kişinin ‘Mücadelemiz haklıydı; silahlı safha görevini tamamladı, şimdi aynı mücadeleyi başka araçlarla sürdürüyoruz’ diyerek örgütsel mücadelesini normal siyasi faaliyet görüntüsü altında devam ettirmesinin önüne geçmek.”

Bu cümle aynı zamanda Okur’un Türkiye bakımından en güçlü öngörülerinden birini ortaya koyuyor.

Eğer bireysel ve örgütsel kopuş şartları açık biçimde tanımlanmazsa, silahlı hareketin ortadan kalkmasından ziyade örgütün strateji değiştirmesi ihtimali doğabilir.

Okur bunu şu ifadeyle özetliyor:

“Aksi takdirde örgütün tasfiyesinden ziyade strateji değiştirmesini destekleyen bir kapı açılabilirdi.”

“Eski örgütsel irade yeni hukuki kabuk altında yaşayabilir mi?”

Okur’un siyasi alan bakımından yaptığı değerlendirme de dikkat çekici.

İspanya’da terör örgütleriyle bağlantılı siyasi yapılanmalar değerlendirilirken yalnız yeni yapının şiddet kullanıp kullanmadığına bakılmadığını belirten Okur, asıl sorunun örgütsel süreklilik üzerinden ele alındığını vurguluyor.

Bunu şu soruyla ifade ediyor:

“Eski örgütsel irade yeni hukuki kabuk altında yaşamaya devam ediyor mu?”

Okur’a göre Türkiye bakımından da benzer bir kriter önem taşıyor.

Eski örgüt kadrolarının aynı liderlik merkezinin yönlendirmesi, aynı siyasi hedefler ve örgütsel disiplin çerçevesinde yeni bir yapılanma içinde bir araya gelmeleri durumunda, bunun gerçekten yeni ve bağımsız bir sivil hareket mi yoksa silahsızlandırılmış eski örgütün devamı mı olduğunun tespit edilmesi gerekiyor.

Örgüt yöneticileri açısından kritik hukuki problem

Prof. Dr. Okur’un analizinde dikkat çektiği bir başka önemli husus, örgüt yöneticilerinin cezai sorumluluğu.

Teklifte “kasten öldürme” suçunun kapsam dışında tutulduğunu, ancak örgüt yöneticiliğinin aynı şekilde kapsam dışına çıkarılmadığını hatırlatan Okur; Türk Ceza Kanunu’nun örgüt yöneticilerinin örgütün faaliyetleri kapsamında işlenen suçlardan ayrıca sorumlu tutulmasına ilişkin sistemine işaret ediyor.

Okur’a göre temel sorun, teklifin istisna sistematiğinin kişi bazında değil, suç bazında kurulmuş olması.

Bu noktayı şöyle açıklıyor:

“Teklif, öldürme fiiliyle ilişkili olabilecek yöneticiyi değil, yalnızca ‘kasten öldürme suçu’nu kapsam dışında bırakıyor.”

Buradan hareketle Okur önemli bir ihtimali gündeme getiriyor.

Bir örgüt yöneticisinin saldırıların planlanması, emir-komuta zinciri veya örgütün silahlı faaliyetlerinin yönetiminde rol oynadığı ileri sürülse bile belirli bir öldürme eylemiyle hukuki bağı kurulmamışsa ve dosya yalnız örgüt yöneticiliği suçundan yürüyorsa, bu kişinin teklifin sağladığı erteleme rejiminden yararlanabilme ihtimali doğabileceği görüşünde.

Bu husus, Okur’un hukuki değerlendirmesi ve teklifin olası uygulanma sonuçlarına ilişkin öngörüsü niteliğinde.

Sonradan ortaya çıkan deliller bakımından da soru işareti

Okur’un dikkat çektiği mesele bununla da sınırlı değil.

Geçmişte gerçekleşmiş bir saldırıyla bir örgüt yöneticisi arasındaki bağlantının daha sonra elde edilecek yeni delillerle kurulması ihtimalini de değerlendiren Okur, teklifin ilgili hükümleri çerçevesinde yeni soruşturmanın belirli bir kurulun iznine bağlanmasının doğurabileceği sonuçlara dikkat çekiyor.

Bu nedenle Okur’un yaklaşımında yasa yalnız mevcut soruşturma ve davaların sonuçları üzerinden değil, ileride ortaya çıkabilecek yeni delillerin hukuki işleme tabi tutulması bakımından da değerlendirilmesi gereken bir düzenleme niteliğinde.

Suriye sahası neden kritik?

Prof. Dr. Mehmet Akif Okur, örgütün gerçekten tasfiye edilip edilmediğinin yalnız Türkiye içerisindeki gelişmeler üzerinden belirlenemeyeceğini düşünüyor.

Bu noktada özellikle Suriye sahasına dikkat çekiyor.

Okur’a göre YPG/KCK unsurlarının mevcut örgütsel yapıları dağıtılmadan, liderlik ve kadroları korunarak başka bir askerî yapılanma içerisinde topluca yer almaları hâlinde Kuzey Irak’ta gerçekleştirilecek silah teslimlerinin PKK/KCK’nın yeniden silahlı faaliyete geçme kapasitesini kalıcı biçimde ortadan kaldırıp kaldırmadığının ayrıca sorgulanması gerekiyor.

Okur şu değerlendirmeyi yapıyor:

“YPG/KCK unsurlarının kendi örgütsel yapıları dağıtılmadan, mevcut hiyerarşi ve kadroları korunarak topluca Suriye Ordusu bünyesine alınmalarıyla, Kuzey Irak’ta gerçekleştirilecek silah teslimleri PKK/KCK’nın yeniden silahlı eyleme geçme kapasitesini kalıcı biçimde ortadan kaldırmış olmayacaktır.”

Aynı meselenin gelecekte PJAK/KCK açısından da ortaya çıkabileceğini belirtiyor.

Bu değerlendirme, Okur’un meseleyi yalnız Türkiye’deki hukuki düzenlemeyle sınırlamadığını; örgütün bölgesel yapılanması ve yeniden silahlı kapasite üretme imkânı üzerinden stratejik ölçekte ele aldığını gösteriyor.

Okur’un en önemli öngörülerinden biri: “Silahsız örgütsel devamlılık”

Prof. Dr. Okur’un bütün analizini birleştiren kavramlardan biri “silahsız örgütsel devamlılık”.

Bu kavram, örgütün silahlı eylemlerini sona erdirmesine rağmen aynı liderlik iradesi, kadroları, toplumu mobilize etme kapasitesi ve siyasi hedefleriyle faaliyetlerine başka bir düzlemde devam etmesi ihtimalini ifade ediyor.

Okur, Türkiye’nin önündeki soruyu oldukça açık biçimde ortaya koyuyor:

“PKK, fiilî gereklerini yerine getirmese de kendisini feshettiğini ilan ederken eski mensuplar aynı liderliğin yönlendirmesi altında yeni bir ‘demokratik toplum’ örgütlenmesinde bir araya gelirlerse, gerçekten yeni bir sivil hareket mi doğmuş olacaktır; yoksa PKK'nın silah kullanmayan örgütsel devamıyla mı karşı karşıya kalacağız?”

Bu soru, Okur’un analizindeki en güçlü gelecek projeksiyonlarından biri olarak öne çıkıyor.

“Örgütsel iradenin legal alana taşınması demokratik siyaset sayılabilir mi?”

Okur’un üzerinde özellikle durduğu noktalardan biri de silahsızlanmanın otomatik biçimde demokratik siyasete geçiş olarak kabul edilmemesi gerektiği.

Bunu şu soruyla ifade ediyor:

“PKK'nın örgütsel iradesinin legal alana taşınması nasıl sivil hayata katılım, demokratik siyaset sayılabilir?”

Okur’a göre demokratik siyasete bireysel katılım ile terör örgütünün örgütsel iradesinin başka bir hukuki yapı içerisinde devam etmesi birbirinden kesin biçimde ayrılmalı.

ETA ve IRA deneyimlerine ilişkin yaptığı karşılaştırmadan hareketle şu sonuca ulaşıyor:

“Bu iki tecrübenin yöntemleri farklı olsa da ortak bir mesele etrafında buluştular. Silahın bırakılması ile silahlı örgütün siyasi/sivil biçim altında devam etmesi aynı şey sayılmadı.”

Öcalan’ın süreçteki rolüne ilişkin uyarı

Okur’un analizinde en hassas başlıklardan biri de Abdullah Öcalan’ın süreçte üstlenebileceği rol.

Teklifin ilgili maddesinde kurulun “sürecin örgüt nezdindeki ilerlemesini sağlamak üzere” görevlendirme yapabilmesine imkân tanındığını belirten Okur, bunun örgütle muhataplık açısından hukuki sonuçlarının dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyor.

Özellikle örgütün fesih ilanından sonra eski örgüt mensuplarının aynı merkez tarafından yönlendirilmeye devam edilmesinin örgütsel devamlılık doğurabileceği uyarısında bulunuyor.

Okur’a göre, örgüt hukuken ve fiilen sona erdirilecekse eski liderlik mekanizmasının yeni siyasi veya toplumsal yapılanmalar üzerinde yönlendirici olmaya devam edip edemeyeceği meselesi belirsiz bırakılamaz.

2013-2015 tecrübesine özel vurgu

Prof. Dr. Okur, ortaya koyduğu risklerin yalnız teorik senaryolar olmadığını düşünüyor.

Türkiye’nin geçmişte benzer bir tecrübe yaşadığı görüşünde.

Bu noktada 2013-2015 dönemine atıfta bulunarak şu değerlendirmeyi yapıyor:

“Bu ihtimaller sadece soyut, teorik kaygılardan ibaret değildir. Acı tecrübelere dayanmaktadır.”

Ardından söz konusu dönemde “demokratik toplum”, “demokratik konfederalizm”, halk meclisleri, komisyonlar ve benzeri kavramlarla oluşturulan yapıların sonraki süreçte farklı örgütsel yapılara ve hendek olaylarına uzanan zeminde rol oynadığını ileri sürüyor.

Bu tarihsel okumadan hareketle vardığı sonuç son derece net:

“Aynı hatayı tekrarlamamak için yalnız silahların teslimini değil, fiilî örgütsel tasfiyeyi de güvence altına almak gerekir.”

“Legal mücadeleye terfi” uyarısı

Okur’un değerlendirmesinin en sert ifadelerinden biri de örgütün silahlı kapasitesini bırakmasına rağmen kadrolarını ve örgütlenme kapasitesini muhafaza ederek legal zemine taşınması ihtimaline ilişkin.

Şu değerlendirmeyi yapıyor:

“Terör örgütünün kadrosu, liderlik ilişkileri ve toplumu örgütleme kapasitesi korunurken örgütün silahlı mücadeleden legal mücadeleye terfi ettirilmesi demokratikleşme sayılmamalıdır.”

Bu ifade, Okur’un “Çerçeve Yasa”ya ilişkin bütün analizinin özünü oluşturuyor.

Onun perspektifinden hukuki düzenlemenin başarısı, yalnız silah bırakılmasıyla değil; örgütün silahlı ve silahsız bütün örgütsel devamlılık kanallarının ortadan kaldırılıp kaldırılmadığıyla ölçülmeli.

Okur üç kritik risk alanını birlikte değerlendiriyor

Prof. Dr. Okur değerlendirmesinin sonunda analizini üç temel başlık altında topluyor:

Birincisi, kanundan yararlanacak örgüt mensuplarından pişmanlık veya geçmiş terör faaliyetleriyle açık bir kopuşun beklenmemesi.

İkincisi, örgütün eski liderlik mekanizmasının süreç içerisinde siyasi yönlendirme kapasitesini devam ettirmesi ihtimali.

Üçüncüsü ise silah bırakmanın örgüt tarafından “mücadelenin yeni safhasına geçiş” olarak görülmesine ve bunun silahsız örgütsel devamlılığa dönüşmesine karşı yeterli hukuki güvence oluşturulmaması.

Okur’a göre bu üç unsurun birlikte ortaya çıkması, Türkiye açısından ciddi siyasi ve toplumsal sonuçlar doğurabilir.

Nitekim değerlendirmesinin sonunda şu güçlü uyarıyı yapıyor:

“Böyle bir tablo, terör örgütünün tasfiyesinden ziyade, kırk yılı aşkın bir zamana yayılan terör eylemleriyle biriktirdiği örgütsel ve siyasi sermayenin legal alana aktarılarak ödüllendirilmesi anlamına gelecektir.”

Çerçeve Yasa tartışmasının asıl düğüm noktası

Prof. Dr. Mehmet Akif Okur’un değerlendirmesinden ortaya çıkan tablo, “Çerçeve Yasa” tartışmasının yalnız kimlerin hangi ceza veya infaz hükümlerinden yararlanacağı sorusuyla sınırlandırılamayacağını gösteriyor.

Okur’un analizine göre Türkiye açısından belirleyici soru şu:

Terör örgütünün silahlı faaliyetlerini sona erdirmesi mi hedefleniyor, yoksa örgütün liderliği, hiyerarşisi, kadroları ve örgütsel iradesiyle birlikte gerçekten tasfiye edilmesi mi?

Bu ayrım, yasanın kısa vadeli sonuçlarından çok orta ve uzun vadeli etkilerini belirleyebilecek nitelikte.

Okur’un öngörüsü, hukuki düzenlemenin bu ayrımı açık biçimde güvenceye bağlamaması hâlinde, silahlı örgütün sona ermesi yerine örgütsel yapının biçim değiştirerek siyasal ve toplumsal alana taşınması riskinin ortaya çıkabileceği yönünde.

Bu nedenle Okur’un değerlendirmesi, kamuoyunda devam eden Çerçeve Yasa tartışmasına yalnız bir akademisyenin eleştirisi olarak değil; Türkiye’nin daha sonraki yıllarda karşılaşabileceği hukuki, güvenlik ve siyasi sonuçları önceden tartışmaya açan kapsamlı bir risk analizi olarak da dikkat çekiyor.

Kaynak: Prof. Dr. Mehmet Akif Okur’un kamuoyuyla paylaştığı Çerçeve Yasa değerlendirmesi; TBMM sürecine ilişkin resmî açıklama ve belgeler.