Ankara – GA Dijital Haber Portalı Haber Merkezi / Çevre ve Doğa Haberleri Servisi- Çevre Sağlıkçılar Eğitim ve Dayanışma Derneği (ÇEVSADER), haşere ve kemirgenlerle mücadelede kulaktan dolma bilgiye dayalı, yetkisiz ve denetimsiz ilaçlama uygulamalarına karşı uyarıda bulundu. Dernek Yönetim Kurulu, biyosidal ürün kullanımının sıradan bir temizlik işi olarak görülmemesi gerektiğini; yanlış ürün, yanlış doz, yetkisiz uygulayıcı ve eksik güvenlik önlemlerinin telafisi mümkün olmayan halk sağlığı sonuçları doğurabileceğini vurguladı.

Açıklama, İstanbul Fatih’te bir otelde yaşanan ve aynı aileden ikisi çocuk dört kişinin hayatını kaybettiği olayın ardından geldi. İstanbul 30. Ağır Ceza Mahkemesi, 26 Haziran 2026’da açıkladığı kararda ilaçlama firması sahipleri hakkında 18’er yıl, otel sahibi hakkında 13 yıl 4 ay, uygulamayı yapan çalışan hakkında ise 12 yıl 2 ay 20 gün hapis cezasına hükmetti. Dosyada, uygun olmayan kimyasalın kullanılması, yetkisiz personel çalıştırılması, gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmaması ve otelin tahliye edilmemesi temel ihmal başlıkları arasında yer aldı.

Alüminyum fosfit neden yüksek risk taşıyor?

Uzman kaynaklara göre alüminyum fosfit, nem ve suyla temas ettiğinde fosfin gazı açığa çıkaran son derece tehlikeli bir fumiganttır. Fosfin gazı solunum yoluyla hızla etkili olabilmekte; baş ağrısı, bulantı, göğüste sıkışma, öksürük, baş dönmesi, solunum güçlüğü, kalp ritim bozukluğu ve çoklu organ yetmezliği gibi ağır tablolara neden olabilmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü’nün kimyasal güvenlik değerlendirmeleri ile toksikoloji literatürü, fosfin ve metal fosfitlerin insan sağlığı bakımından yüksek akut toksisite taşıdığına işaret ediyor. Bilimsel yayınlarda, fosfin ya da metal fosfit zehirlenmelerinde özel ve kesin bir panzehir bulunmadığı; tedavinin erken başvuru, yoğun destek tedavisi ve klinik izlem üzerine kurulduğu belirtiliyor.

ABD Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü de fosfin için “yaşam veya sağlık açısından derhal tehlikeli” kabul edilen sınırı 50 ppm olarak tanımlıyor. Bu veri, gazın küçük hacimli ve yetersiz havalandırılmış ortamlarda neden ağır bir halk sağlığı riski oluşturabileceğini ortaya koyuyor.

“Kapalı alanda ilaçlama” tek başına basit bir işlem değildir

ÇEVSADER’in dikkat çektiği temel mesele, ilaçlama hizmetinin yalnızca zararlı organizmaları ortadan kaldırmaya dönük teknik bir faaliyet olmadığıdır. Uygulamanın; insan sağlığı, çevre mikrobiyolojisi, iş sağlığı ve güvenliği, kimyasal maruziyet yönetimi ve bina güvenliğiyle doğrudan ilişkisi bulunmaktadır.

Bu nedenle ev, apartman, site, otel, öğrenci yurdu, okul, restoran, depo ve iş yerleri gibi alanlarda yapılacak her ilaçlama işleminde şu soruların açık biçimde yanıtlanması gerekir:

• Uygulamayı yapacak firma, Sağlık Bakanlığı mevzuatı kapsamında gerekli izin ve yetkiye sahip mi?
• Uygulayıcı personelin biyosidal ürün uygulayıcı eğitimi ve kimlik belgesi var mı?
• Kullanılacak ürün, hedef zararlı için ruhsatlı veya izinli mi?
• Ürünün Güvenlik Bilgi Formu mevcut mu?
• Uygulama alanı, ürünün etiketinde izin verilen kullanım alanına uygun mu?
• Tahliye, kapalı tutma, havalandırma ve yeniden giriş süresi yazılı olarak belirlenmiş mi?
• İşlem sonunda alanın güvenli biçimde kullanıma açıldığı doğrulanmış mı?

Bu sorulara açık ve belgelendirilebilir yanıt verilemediği durumlarda, hizmetin durdurulması ve ilgili kurumlara bildirim yapılması gerektiği belirtiliyor.

Yetki belgesi ve uygulayıcı eğitimi hayati önemde

Türkiye’de halk sağlığını etkileyen haşere kontrolü uygulamaları için biyosidal ürün mevzuatı bulunuyor. Bu çerçevede, uygulama yapacak firmaların gerekli izin süreçlerinden geçmesi; uygulayıcı personelin eğitim, sertifika ve kimlik belgesine sahip olması gerekiyor.

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, iller bazında biyosidal ürün uygulama izin veya bildirim belgesi bulunan firmaların güncel listelerini yayımlıyor. Vatandaşların, site yönetimlerinin ve işletmelerin hizmet almadan önce firma adını, yetki durumunu, mesul müdür bilgisini ve uygulayıcı personelin belgesini sorgulaması önem taşıyor.

ÇEVSADER, “merdiven altı” olarak tanımlanan, belgesiz ve denetimsiz çalışan kişi ya da firmalarla yapılan anlaşmaların yalnızca hizmet kalitesini değil, doğrudan can güvenliğini tehdit ettiğini belirtiyor.

Koku güvenlik göstergesi değildir

Kimyasal maruziyetlerde en yaygın yanlışlardan biri, tehlikenin yalnızca yoğun veya rahatsız edici bir koku varsa bulunduğu düşüncesidir. Oysa uluslararası iş sağlığı kaynakları, fosfin gibi maddelerde kokunun güvenilir bir risk göstergesi olmadığını; kişilerin kokuyu algılamamasının ortamın güvenli olduğu anlamına gelmediğini vurguluyor.

Bu nedenle “koku azaldı”, “pencereyi açtık”, “bir süre bekledik” gibi kişisel değerlendirmelerle ilaçlama yapılan alanların yeniden kullanıma açılması ciddi risk taşıyabilir. Güvenli yeniden giriş kararı, ürün etiketi, uygulama planı, profesyonel havalandırma prosedürü ve gerektiğinde ölçüm sonuçları temelinde verilmelidir.

Oteller, yurtlar ve sitelerde sorumluluk daha da büyüyor

Toplu yaşam ve konaklama alanlarında yapılan biyosidal uygulamalarda risk, yalnızca ilaçlanan oda veya daireyle sınırlı kalmayabilir. Havalandırma boşlukları, tesisat şaftları, ortak alanlar, komşu odalar, koridorlar ve bina içi hava hareketleri nedeniyle kimyasal maruziyet daha geniş bir alana yayılabilir.

Bu nedenle otel, apartman, site ve iş yeri yönetimlerinin uygulama öncesinde yazılı risk değerlendirmesi yapması; konukları, çalışanları ve sakinleri bilgilendirmesi; gerekli tahliye planını işletmesi; acil durumda erişilebilir sorumlu personel bulundurması gerekiyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü de tarımsal kimyasallar ve fumigantlarla ilgili güvenlik rehberlerinde, eğitim, kişisel koruyucu donanım, erişim kısıtlaması, risk iletişimi ve uygun havalandırma süreçlerini temel güvenlik başlıkları arasında sayıyor.

Vatandaşlar ne yapmalı?

ÇEVSADER’in uyarısı doğrultusunda vatandaşlar, ilaçlama hizmeti almadan önce şu adımları izlemeli:

1. Firmanın biyosidal ürün uygulama izin veya bildirim belgesini istemeli.
2. Uygulayıcı personelin sertifikasını ve kimlik kartını sorgulamalı.
3. Kullanılacak ürünün adını, etiketini ve Güvenlik Bilgi Formunu talep etmeli.
4. Uygulama yapılacak alanın tamamen boşaltılıp boşaltılmayacağını yazılı olarak öğrenmeli.
5. Yeniden giriş ve havalandırma süresini sözlü değil, yazılı biçimde almalı.
6. Çocuklar, yaşlılar, gebeler, kronik hastalığı olanlar ve evcil hayvanlar bakımından özel risk değerlendirmesi istemeli.
7. Şüpheli koku, baş dönmesi, bulantı, göğüste sıkışma veya solunum güçlüğü yaşanması halinde alandan uzaklaşmalı; 112 Acil Çağrı Merkezi’ne başvurmalı ve Ulusal Zehir Danışma Merkezi’nin 114 numaralı hattından bilgi almalı.

ÇEVSADER: Halk sağlığı, maliyet hesabına indirgenemez

ÇEVSADER Yönetim Kurulu, biyosidal uygulamalarda “daha etkili olur”, “daha ucuz olur” ya da “bir kereden bir şey olmaz” anlayışının kabul edilemeyeceğini belirterek, halk sağlığını ilgilendiren kimyasal uygulamaların bilimsel bilgi, yetkin insan kaynağı, yasal izin, denetim ve şeffaf sorumluluk temelinde yürütülmesi gerektiğini ifade etti.

Dernek, il sağlık müdürlüklerinin yayımladığı izinli uygulayıcı firma listelerinin düzenli biçimde kontrol edilmesini; belgesiz, yetkisiz veya şüpheli koşullarda hizmet sunduğu düşünülen kişi ve firmaların yetkili mercilere bildirilmesini istedi.

Editör Notu

Bu haber hazırlanırken ÇEVSADER’in kamuoyuna ilettiği açıklama esas alınmış; Fatih’teki davaya ilişkin güncel mahkeme kararı, Sağlık Bakanlığı biyosidal uygulama belgeleri, Dünya Sağlık Örgütü kimyasal güvenlik kaynakları, Uluslararası Çalışma Örgütü rehberleri, NIOSH maruziyet değerlendirmeleri ve hakemli toksikoloji çalışmalarından faydalanılmıştır.

Haber Kaynakları

Çevre Sağlıkçılar Eğitim ve Dayanışma Derneği (ÇEVSADER) Yönetim Kurulu açıklaması; İstanbul 30. Ağır Ceza Mahkemesinde görülen Fatih otel zehirlenmesi davasına ilişkin mahkeme ve duruşma kayıtları; T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğünün biyosidal ürün uygulama eğitimi ve yetki belgesi duyuruları, belediyeler için biyosidal ürün uygulamaları rehberi ve 81 ilde izin/bildirim belgesi bulunan biyosidal uygulayıcı firma listesi; Dünya Sağlık Örgütü’nün fosfin ve metal fosfitlere ilişkin kimyasal güvenlik değerlendirmesi; Uluslararası Çalışma Örgütü’nün kimyasal maruziyetler ve iş sağlığı güvenliği rehberi ile tarımda iş sağlığı ve güvenliği uygulama kodu; ABD Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsünün fosfin için maruziyet sınırları ve IDLH değerlendirmesi; hakemli literatürde yayımlanan alüminyum fosfit zehirlenmesinin yönetimi ve toksikolojik riskleri üzerine bilimsel derleme esas alınmıştır.