ANKARA — Gazete Ankara Dijital Haber Portalı | Bilim ve Teknoloji – Araştırma/Analiz- Geleceğin inanç haritasını yalnızca doğum oranları, göç hareketleri ve nüfus büyüklükleri mi belirleyecek? Yapay zekâ sistemlerinin dinî soruları yanıtladığı, robotların vaaz verdiği ve dijital platformların manevi arayışlara aracılık ettiği bir dönemde araştırmacılar, değişimin teknolojik boyutunu da inceliyor.

Demografik çalışmalar dinî toplulukların nüfus içindeki ağırlığını değerlendirirken deneysel araştırmalar ve kullanım anketleri başka bir soruya odaklanıyor: İnsanlar, inanç ve anlam arayışında teknolojiye ne ölçüde güveniyor?

Gazete Ankara yazarı Prof. Dr. Ayhan Erdem’in “İnançların Coğrafyası Değişiyor: Semavi Dinler, Sayısal Üstünlük ve Geleceğin Manevi Dünyası” başlıklı yazısında ele aldığı demografik dönüşüm, bu araştırmalarla birlikte değerlendirildiğinde geleceğe ilişkin daha kapsamlı bir inceleme alanı ortaya çıkıyor. Bununla birlikte nüfus tahminlerini, teknoloji kullanımını ve bireysel inanç değişimini birbirinden ayırmak gerekiyor.

Küresel tablo: Nüfus artışı ile nüfus payı aynı şey değil

Pew Research Center’ın Haziran 2025’te yayımladığı küresel araştırma, 2020’de Hristiyanların dünya nüfusunun yüzde 28,8’ini, Müslümanların yüzde 25,6’sını oluşturduğunu hesapladı. Herhangi bir dine aidiyet belirtmeyenlerin payı ise yüzde 24,2 olarak tahmin edildi.

Araştırmaya göre 2010–2020 döneminde Hristiyanların sayısı artmasına rağmen dünya nüfusundaki payı geriledi. Müslüman nüfusun hem sayısı hem payı yükseldi. Dinî aidiyet belirtmeyenlerin küresel payı da arttı. Bu sonuçlar, bir topluluğun büyümesinin toplam nüfus içindeki ağırlığının mutlaka artacağı anlamına gelmediğini gösteriyor. www.pewresearch.org

Çalışma, 2 bin 700’ü aşkın veri kaynağına dayanıyor ve 2020’ye ilişkin tahminler sunuyor; rakamlar 2026’nın anlık nüfus dağılımı olarak okunmamalı. Ayrıca dinî aidiyet belirtmeyenler kategorisi yalnızca ateistleri kapsamıyor. Bu grupta manevi inanışlara veya uygulamalara sahip kişiler de bulunabiliyor. www.pewresearch.org

Uzun vadeli tahminlerde başlangıç verisi belirleyici

Dinlerin geleceğine ilişkin sık başvurulan kaynaklardan biri, Pew Research Center’ın 2017 tarihli projeksiyonu. Çalışma, 2060’ta Müslümanların dünya nüfusundaki payının yaklaşık yüzde 31’e, Hristiyanların payının yüzde 32’ye ulaşabileceğini öngörüyordu.

Ancak kurumun rapora eklediği Haziran 2025 tarihli not, projeksiyonun dayandığı başlangıç tahminlerinin sonradan güncellendiğini belirtiyor. Aynı notta, yeni 2020 sonrası projeksiyonların henüz mevcut olmadığı ifade ediliyor. Dolayısıyla bu oranlar, yeni verilerle yeniden hesaplanmış güncel sonuçlar olarak sunulamaz. www.pewresearch.org

Bu ayrım, geleceği bilimsel yöntemlerle değerlendirmenin temel koşullarından biri: Projeksiyonlar, belirli varsayımlar altında ortaya çıkabilecek sonuçları gösterir. Doğurganlık, yaşam süresi, göç ve dinî aidiyet değişimleri farklılaştığında sonuçlar da değişebilir.

Robotların dinî rehberliğinde güven sorunu

Teknolojinin inanç alanındaki etkisini inceleyen çalışmalardan biri, Joshua Conrad Jackson ve çalışma arkadaşlarının 2023’te Journal of Experimental Psychology: General dergisinde yayımlanan “Exposure to Robot Preachers Undermines Religious Commitment” başlıklı araştırması.

Araştırmanın Japonya’daki bir Budist tapınağında yürütülen bölümünde, robot Mindar’ın veya insan din görevlisinin vaazını dinleyen 398 katılımcı incelendi. Robotu dinleyenler, konuşmacıyı daha düşük güvenilirlikle değerlendirdi ve daha az bağış yaptı. www.apa.org

Bulgular, dinî iletişimde içeriğin yanında konuşmacının nasıl algılandığının da önem taşıyabildiğine işaret ediyor. Ancak belirli ortamlarda ölçülen güven ve bağış davranışları, bütün toplumlarda uzun vadeli inanç değişimini açıklamak için yeterli değil. Robotla vaaz deneyimini güncel sohbet robotlarının bütün kullanım biçimleriyle eşitlemek de mümkün değil.

Yapay zekâyla yürütülen ibadette farklı deneyimler

Jonas Simmerlein’in Review of Religious Research dergisinde yayımlanan “Sacred Meets Synthetic” araştırması, Almanya’da 2023’te gerçekleştirilen yapay zekâ yönetimindeki bir Hristiyan ibadetine katılanların deneyimlerini inceledi.

Anket ve açık uçlu yanıtları birlikte değerlendiren çalışmada kuşkucu görüşler öne çıkarken bazı katılımcılar manevi deneyim yaşadıklarını bildirdi. Duygu ve kişilik eksikliği, topluluk hissine ilişkin çelişkili değerlendirmeler ve kullanılan dil modelinin teolojik yanlılıkları başlıca sorunlar arasındaydı. journals.sagepub.com

Tek bir etkinliğe dayanan araştırma, teknolojinin herkes için aynı deneyimi üretmediğini gösteriyor. Katılımcıların tepkilerinden bütün inanç topluluklarına ilişkin sonuç çıkarmak ise çalışmanın kapsamını aşıyor.

2026 anketi: Kullanım ile kabul arasında mesafe var

Eylül 2026’da yayımlanan NPR/Ipsos araştırması, ABD’de yapay zekâ kullanan yetişkinlerin yüzde 11’inin bu araçlardan dinî veya manevi rehberlik aldığını, yüzde 15’inin dinî metinleri incelemek için yararlandığını bildirdiğini ortaya koydu.

Aynı kullanıcı grubunun yüzde 69’u ise yapay zekâdan dinî veya manevi rehberlik istemeyeceğini belirtti. www.ipsos.com

Bu oranlar bütün yetişkinlere değil, yapay zekâ kullandığını söyleyenlere ait. ABD’deki bulgular Türkiye’ye veya dünya nüfusuna doğrudan genellenemez. Anket ayrıca kullanımın inanç değişikliğine neden olduğunu göstermiyor; belirli bir dönemde bildirilen davranışları ve tutumları ölçüyor.

Gelişen teknolojiyle geleceği okumak nasıl mümkün olabilir?

Bu çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, geleceği incelemek için birbirini tamamlayan üç araştırma alanı öne çıkıyor: Nüfusun demografik yapısı, bireylerin dinî aidiyet ve uygulamaları, dijital araçlarla kurdukları güven ilişkisi.

Bu haberin araştırmalardan hareketle geliştirdiği analitik çerçeveye göre yapay zekâ; farklı dillerdeki metinleri karşılaştırmak, geniş veri kümelerinde örüntüler aramak ve açıkça tanımlanmış varsayımlar altında senaryolar geliştirmek için kullanılabilir. Ancak üretilen sonuçların kaynaklarla doğrulanması ve bağımsız verilerle sınanması gerekir.

Bir dinî kavramın internette daha çok aranması, o inanca bağlılığın arttığını tek başına göstermez. Aramalar meraktan, tartışmadan veya gündemdeki bir olaydan kaynaklanabilir. Benzer biçimde dijital içerik izlemek, bir topluluğa katılmak ve dinî kimlik benimsemek farklı davranışlardır.

Teknolojinin etkisini daha güvenilir biçimde değerlendirmek için aynı kişileri zaman içinde izleyen, çevrim içi davranışlarla yüz yüze ilişkileri birlikte ele alan araştırmalar gerekiyor. Türkiye’de yürütülecek çalışmalar da kuşaklar, bölgeler ve farklı toplumsal gruplar arasındaki ayrımları gözetmeli.

Mevcut kanıtlar, yapay zekânın inançları kaçınılmaz olarak güçlendireceği veya zayıflatacağı yönünde kesin bir hükmü desteklemiyor. Araştırmaların ortaya koyduğu somut değişim, dinî bilgiye erişimde yeni araçların kullanılmaya başlaması ve bu araçlara duyulan güvenin tartışmaya açılması. Geleceğin inanç dünyasını anlamak için nüfusun yanında bu ilişkinin nasıl geliştiğini de izlemek gerekecek.