Bilgiyle, Bilimle ve İş Birliğiyle Yeni Bir Medeniyet Ufku İnşa Etmek

İnsanlık tarihi incelendiğinde bütün büyük medeniyetlerin ortak bir özelliği olduğu görülür: Onlar önce bilgiye değer vermiş, sonra bilginin oluşturduğu güçle dünyaya yön vermişlerdir. Roma hukukla, Çin organizasyon kabiliyetiyle, Avrupa bilimsel devrimle, modern dünya ise teknoloji ve inovasyonla yükselmiştir.

İslam medeniyetinin de tarihte güçlü olduğu dönemlere baktığımızda aynı gerçeği görürüz. Bağdat’taki Beytülhikme’den Endülüs’teki bilim merkezlerine, Farabi’den İbn Sina’ya, Biruni’den İbn Haldun’a kadar uzanan büyük bir ilim geleneği; merak eden, araştıran ve üreten bir zihniyetin sonucuydu.

Ancak bugün İslam dünyasının önemli bir bölümü; savaşlar, ekonomik sorunlar, siyasi istikrarsızlıklar, eğitim eksiklikleri ve teknolojik bağımlılıklarla mücadele etmektedir. Bu durumun temel sebeplerini yalnızca dış faktörlerle açıklamak yeterli değildir. Dış müdahaleler elbette önemli bir etkendir; ancak kalıcı yükseliş veya gerileme, öncelikle toplumların kendi iç dinamikleriyle ilgilidir.

Asıl soru şudur: İslam dünyası yeniden nasıl güçlü bir medeniyet merkezi hâline gelebilir?

Bu sorunun cevabı; eğitimde, bilimde, teknolojide ve ekonomik iş birliğinde saklıdır.

İlk Şart Eğitimde Büyük Bir Medeniyet Hamlesi

Bir toplumun kaderini değiştiren en önemli yatırım insana yapılan yatırımdır. Çünkü bütün teknolojilerin, kurumların ve ekonomik sistemlerin arkasında insan vardır.

Bugün gelişmiş ülkelerin başarısının temelinde güçlü eğitim sistemleri bulunmaktadır. Onlar çocuklarına sadece bilgi aktarmamakta; düşünmeyi, sorgulamayı, üretmeyi ve problem çözmeyi öğretmektedir.

İslam dünyasının öncelikli ihtiyacı da bir eğitim dönüşümüdür. Bu dönüşüm:

• Ezbere dayalı eğitim anlayışından üretime dayalı eğitime geçişi,
• Öğrencilerin araştırma ve sorgulama yeteneklerinin geliştirilmesini,
• Matematik, fen bilimleri ve teknoloji eğitimine daha fazla önem verilmesini,
• Üniversitelerin bilgi üreten kurumlara dönüştürülmesini,
• Öğretmen yetiştirme sistemlerinin güçlendirilmesini

gerektirmektedir. Çünkü güçlü devletlerin arkasında güçlü okullar, güçlü okulların arkasında ise güçlü öğretmenler vardır.

Bir ülkenin geleceği, yetiştirdiği çocukların hayal gücü ve bilgi kapasitesi kadar büyüktür.

Bilim Üretmeyen Toplumlar Geleceği İnşa Edemez

Tarih bize açık bir gerçek öğretmektedir:  Bilgi üretenler yön verir, bilgiyi tüketenler ise başkalarının yönlendirmesine açık hâle gelir.

Bugün dünyanın en güçlü ülkeleri; bilimsel araştırmalara, üniversitelere ve teknoloji geliştirme merkezlerine büyük kaynak ayırmaktadır.

Yapay zekâ, kuantum bilgisayarlar, biyoteknoloji, uzay araştırmaları ve ileri mühendislik alanları geleceğin güç alanlarıdır.

İslam dünyasının önemli bir bölümü ise hâlen yüksek teknolojiyi büyük ölçüde dışarıdan satın almaktadır. Oysa gerçek bağımsızlık sadece siyasi bağımsızlık değildir. Gerçek bağımsızlık:

• Bilgi üretmek,
• Teknoloji geliştirmek,
• Kendi bilim insanlarını yetiştirmek,
• Kendi sorunlarına kendi çözümlerini üretebilmektir.

Bilim insanına değer vermeyen, araştırmacısını desteklemeyen ve özgür düşünce ortamı oluşturmayan toplumların uzun vadede güçlü olması mümkün değildir.

Teknoloji Çağında Yeni Bir Vizyon Gerekiyor

21. yüzyılın dünyasında güç dengeleri yeniden şekillenmektedir. Eskiden devletlerin gücü daha çok toprak, nüfus ve askerî kapasiteyle ölçülürken bugün buna;

• Yapay zekâ,
• Dijital teknolojiler,
• Çip üretimi,
• Siber güvenlik,
• Uzay teknolojileri,
• Yenilenebilir enerji sistemleri

eklenmiştir. İslam dünyasının genç nüfusu büyük bir avantajdır. Ancak genç nüfus ancak iyi eğitimle ekonomik ve teknolojik güce dönüşebilir.

Bu nedenle İslam ülkeleri arasında:

• Ortak teknoloji merkezleri,
• Bölgesel yapay zekâ araştırma enstitüleri,
• Üniversiteler arası bilim ağları,
• Ortak girişimcilik fonları

oluşturulmalıdır.  Geleceğin dünyasında sadece tüketen pazarlar değil, üreten toplumlar söz sahibi olacaktır.

Ekonomik İş Birliği: Dağınık Gücü Ortak Potansiyele Dönüştürmek

İslam dünyası; insan kaynağı, enerji kaynakları, coğrafi konumu ve tarihî birikimi açısından büyük bir potansiyele sahiptir. Ancak bu potansiyelin önemli bir kısmı ortak bir stratejiye dönüştürülememektedir.

Bugün Avrupa Birliği örneği göstermektedir ki ülkeler ortak hedefler etrafında birleşerek ekonomik güçlerini artırabilirler. İslam dünyasında da:

• Ortak yatırım fonları,
• Bölgesel ticaret ağları,
• Teknoloji ortaklıkları,
• Enerji projeleri,
• Tarım ve gıda güvenliği iş birlikleri

geliştirilebilir. Bir ülkenin zenginliği sadece kendi kaynaklarıyla değil, bu kaynakları nasıl yönettiğiyle ölçülür.

Petrolü olan ama teknoloji üretemeyen bir ülke ile teknolojiyi üreten ama enerji ihtiyacı olan bir ülke birbirini tamamlayabilir. Önemli olan farklılıkları çatışma sebebi değil, iş birliği fırsatı olarak görebilmektir.

Liyakat Olmadan Kalkınma Mümkün Değildir!

Bir medeniyetin yükselmesi için sadece okul ve teknoloji yeterli değildir. Aynı zamanda güçlü kurumlara ihtiyaç vardır. Kurumların temel taşı ise liyakattir.

Bir toplumda görevler ehliyet ve bilgiye göre değil; farklı ölçütlere göre dağıtılırsa zamanla kurumlar zayıflar. Bu nedenle İslam dünyasının yeniden yükselişi için:

• Liyakat esaslı yönetim,
• Hukukun üstünlüğü,
• Şeffaflık,
• Hesap verebilirlik

temel ilkeler olmalıdır. Çünkü medeniyetleri sadece bilim insanları değil; aynı zamanda adil ve güvenilir kurumlar inşa eder.

Geçmişin Mirası, Geleceğin Sorumluluğudur

İslam dünyasının geçmişinde büyük bir bilim ve düşünce mirası vardır. Ancak geçmişle övünmek tek başına yeterli değildir. Büyük medeniyetler geçmişlerinden güç alırlar; fakat geleceklerini geçmişin hatıralarıyla değil, bugünkü çalışmalarıyla kurarlar. Bugün ihtiyaç duyulan şey:

• Bilimle inancı,
• Teknolojiyle ahlakı,
• Ekonomiyle adaleti,
• Güçle sorumluluğu

bir araya getiren yeni bir medeniyet anlayışıdır. İslam dünyasının yeniden ayağa kalkması mümkündür. Bunun yolu çatışmadan değil; eğitimden, bilimden, üretimden ve ortak akıldan geçmektedir. Çünkü tarih bize göstermiştir ki: Silahlar ülkeleri kısa süreli güçlü gösterebilir; ancak kalıcı üstünlüğü bilgi, bilim ve insan kalitesi sağlar.

İslam dünyasının geleceği, sahip olduğu kaynaklardan çok, bu kaynakları değerlendirecek insan kalitesine bağlıdır. Eğer eğitim sistemleri yeniden yapılandırılır, bilimsel düşünce güçlendirilir, teknoloji üretimi desteklenir ve ekonomik iş birlikleri geliştirilirse; İslam dünyası yeniden insanlığa katkı sağlayan önemli bir medeniyet merkezi olabilir.

Bugün yapılması gereken, geçmişin başarılarıyla gurur duymak değil; geleceğin başarılarını hazırlamaktır. Çünkü medeniyetler hatıralarla değil, fikirlerle, bilgiyle, emekle ve vizyonla yükselir.

Geleceğin güçlü toplumları; en fazla silaha sahip olanlar değil, en fazla bilgi üretenler olacaktır.

Sonuç ve Değerlendirme

İslam dünyasının yeniden ayağa kalkması; yalnızca ekonomik büyüme rakamlarıyla, siyasi söylemlerle veya geçmişin görkemli dönemlerini hatırlamakla mümkün değildir. Gerçek bir yükseliş; insanı merkeze alan, bilgiyi üreten, bilimi rehber edinen, teknolojiyi geliştiren ve ortak aklı esas alan bir medeniyet anlayışıyla mümkündür.

Tarih bize göstermektedir ki hiçbir toplum sonsuza kadar yükselişte veya gerilemede kalmaz. Bir dönemde bilim ve düşünce alanında öncü olan toplumlar, zaman içinde eğitim sistemlerini, kurumlarını ve üretim modellerini yenileyemedikleri takdirde güç kaybedebilirler. Aynı şekilde, doğru adımları atan toplumlar da kısa sürede büyük dönüşümler gerçekleştirebilirler.

Bugün İslam dünyasının önündeki en büyük görev; yeniden bir bilgi medeniyeti inşa etmektir. Bunun yolu ise öncelikle eğitimden geçmektedir. Çocuklarını sorgulayan, araştıran, üreten ve yenilik geliştiren bireyler olarak yetiştiremeyen toplumların gelecekte söz sahibi olması mümkün değildir.

Ancak eğitim tek başına yeterli değildir. Eğitimle birlikte bilimsel araştırmaların desteklenmesi, üniversitelerin özgür ve üretken kurumlara dönüşmesi, genç bilim insanlarının önünün açılması ve teknoloji üretimine yönelik stratejik yatırımlar yapılması gerekmektedir.

İslam dünyası sahip olduğu genç nüfus, doğal kaynaklar, tarihî birikim ve kültürel zenginlikle büyük bir potansiyele sahiptir. Fakat bu potansiyelin güce dönüşebilmesi için ülkeler arasında daha güçlü ekonomik ve teknolojik iş birlikleri kurulmalıdır. Dağınık kaynaklar ortak hedefler doğrultusunda bir araya getirildiğinde, büyük bir kalkınma hamlesi gerçekleştirmek mümkündür.

Bununla birlikte bütün bu süreçlerin temelinde liyakat, adalet ve güçlü kurumlar bulunmalıdır. Çünkü medeniyetleri yalnızca zenginlikler değil; o zenginlikleri yöneten insan kalitesi ve kurumların niteliği yükseltir. Bilginin, emeğin ve yeteneğin değer gördüğü toplumlar kalıcı başarıya ulaşabilir.

Sonuç olarak İslam dünyasının yeniden yükselişi, geçmişin ihtişamını anlatmakla değil; geleceğin bilimini, teknolojisini ve insan modelini inşa etmekle mümkün olacaktır. Yeni bir medeniyet hamlesi için ihtiyaç duyulan temel unsurlar bellidir:

Kaliteli eğitim, özgür düşünce, bilimsel üretim, teknolojik bağımsızlık, ekonomik iş birliği ve liyakatli yönetim.

Unutulmamalıdır ki medeniyetler önce zihinlerde kurulur, sonra kurumlara ve eserlere dönüşür. Eğer İslam dünyası bilgiye, bilime ve insan yetiştirmeye yeniden öncelik verirse; yalnızca kendi geleceğini değil, insanlığın ortak geleceğini de şekillendirebilecek büyük bir medeniyet hamlesi gerçekleştirebilir.

Çünkü gerçek yükseliş; geçmişle övünmek değil, geleceğe değer katacak eserler ortaya koyabilmektir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

Dizinin Önceki Yazıları

• Yeni Bir Yazı Dizisine Başlarken: İnsanlığın En Büyük İmtihanı - Savaş, Barış ve Geleceğin İnşası
• İnsanlık Tarihi, Savaşlar ve Barışın Zor Yolculuğu. Bölüm-I
• Müslüman Coğrafyası Neden Kan ve Gözyaşı İçinde? Bölüm-II