Uluslararası Hukuk ve Birleşmiş Milletler Reformu
Yüzyıllar boyunca insanlığın en büyük arayışlarından biri değişmemiştir: Barışı kalıcı hale getirecek adil bir dünya düzeni kurmak. Ancak bugün geldiğimiz noktada dünya, önemli bir paradoksla karşı karşıyadır. Bir yandan insan hakları, demokrasi, hukuk devleti ve uluslararası iş birliği kavramları daha fazla konuşulurken; diğer yandan savaşlar devam etmekte, milyonlarca insan yerinden edilmekte ve uluslararası hukuk ciddi bir güven krizi yaşamaktadır.

Bu tablo bize önemli bir gerçeği hatırlatmaktadır: Barış sadece savaşların sona ermesi değildir. Gerçek barış, adaletin, hukukun ve insan onurunun güvence altına alındığı bir düzenin kurulmasıdır.

Uluslararası Hukukun Gücü, Uygulanabilirliği Kadardır

İkinci Dünya Savaşı'nın insanlığa yaşattığı büyük yıkımın ardından kurulan uluslararası sistemin temel amacı, yeni savaşların önlenmesi ve devletler arasındaki ilişkilerin hukuk temelinde düzenlenmesiydi.

Birleşmiş Milletler'in kuruluşuyla birlikte insanlık, "bir daha asla" anlayışıyla yeni bir döneme girmeyi hedefledi. Devletlerin egemenliği, toprak bütünlüğü, insan hakları ve uluslararası barış ilkeleri küresel düzenin temel taşları olarak kabul edildi. Ancak geçen zaman içerisinde görüldü ki, uluslararası hukuk yalnızca yazılı kurallardan ibaret değildir. Asıl mesele, bu kuralların bütün devletler için aynı şekilde uygulanabilmesidir.

Bugün uluslararası sistemin en büyük sorunu, hukukun varlığından çok hukukun uygulanmasındaki eşitsizliktir.

Bazı devletlerin ihlalleri karşısında güçlü yaptırımlar uygulanırken, bazı devletlerin eylemlerinin siyasi dengeler nedeniyle görmezden gelinmesi, uluslararası hukuka olan güveni zedelemektedir. Oysa gerçek bir hukuk düzeninde güçlü ya da zayıf ayrımı olmamalıdır. Hukukun üstünlüğü, ancak güçlülerin de hukuk karşısında sorumlu olduğu zaman anlam kazanır.

Gücün Hukuku Değil, Hukukun Gücü Egemen Olmalıdır 

Tarih bize göstermiştir ki, yalnızca güç dengelerine dayalı sistemler uzun vadede istikrarlı değildir. Çünkü güç değişir, ancak adalet ihtiyacı değişmez.

Bir devletin ekonomik büyüklüğü, askerî kapasitesi veya siyasi etkisi, onu uluslararası hukukun üzerinde tutmamalıdır. Eğer uluslararası düzen, "güçlü olanın haklı olduğu" anlayışı üzerine kurulursa, dünyada kalıcı barıştan söz etmek mümkün değildir.

Bugün insanlığın ihtiyacı olan şey, devletlerin birbirlerinden korktuğu bir sistem değil; birbirlerine hukuk temelinde güvendiği bir düzendir. Bu nedenle yeni küresel düzenin temel ilkesi şu olmalıdır: Devletlerin gücü değil, hukukun evrenselliği belirleyici olmalıdır.

Savaş Suçları Karşısında Hesap Verebilirlik Şarttır

Dünya barışının önündeki en önemli sorunlardan biri de savaşlarda yaşanan büyük insan hakları ihlalleridir.

Savaşların gerçek bedelini çoğu zaman karar vericiler değil; masum siviller ödemektedir. Çocuklar, kadınlar, yaşlılar ve savunmasız insanlar çatışmaların en büyük mağdurları olmaktadır. Bu nedenle uluslararası sistemin en önemli görevlerinden biri, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar konusunda etkili bir hesap verebilirlik mekanizması oluşturmaktır.

Cezasızlık kültürünün hâkim olduğu bir dünyada yeni çatışmaların önüne geçmek mümkün değildir. Çünkü geçmişte hesap sorulmayan her büyük haksızlık, gelecekte yeni adaletsizliklerin kapısını aralamaktadır.

Barışın kalıcı olması için sadece savaşları durdurmak yetmez; savaşları doğuran zihniyetle de mücadele etmek gerekir.

Birleşmiş Milletler: Geçmişin Kurumu, Geleceğin İhtiyacı

Birleşmiş Milletler, kuruluşundan bu yana dünya barışı için önemli bir rol üstlenmiştir. Ancak günümüz dünyasının sorunları, kuruluş döneminin şartlarından çok farklıdır.

1945 yılında şekillenen küresel güç dengeleri bugün büyük ölçüde değişmiştir. Asya'nın yükselişi, Afrika'nın artan önemi, Latin Amerika'nın küresel sistemdeki ağırlığı ve yeni ekonomik merkezlerin ortaya çıkması, uluslararası kurumların yeniden değerlendirilmesini zorunlu hale getirmiştir.

Bugün dünya; iklim değişikliği, yapay zekâ, siber güvenlik, küresel salgınlar, enerji krizleri ve göç hareketleri gibi yeni tehditlerle karşı karşıyadır. Ancak bu yeni sorunlara karşı mevcut uluslararası mekanizmalar çoğu zaman yetersiz kalmaktadır. Özellikle Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin yapısı, günümüz dünyasının gerçeklerini tam olarak yansıtmamaktadır.

Dünya nüfusunun büyük bölümünü oluşturan bölgelerin karar süreçlerinde yeterince temsil edilmemesi, sistemin meşruiyeti konusunda tartışmalara neden olmaktadır.

Birleşmiş Milletler Reformu: Daha Adil Bir Dünya İçin Zorunluluk

Yeni bir küresel düzen kurulacaksa, bunun merkezinde daha demokratik ve kapsayıcı bir Birleşmiş Milletler sistemi bulunmalıdır. Bunun için öncelikle:

• Güvenlik Konseyi'nin temsil yapısı yeniden düzenlenmeli,
• Farklı kıtaların ve medeniyetlerin karar mekanizmalarındaki ağırlığı artırılmalı,
• İnsanlığa karşı suçlar gibi konularda veto yetkisinin sınırlandırılması tartışılmalı,
• Küresel sorunlara yönelik yeni uluslararası kurumlar oluşturulmalıdır.

Çünkü 21. yüzyılın problemleri, 20. yüzyılın kurumlarıyla çözülemeyecek kadar karmaşık hale gelmiştir. İnsanlık artık yalnızca savaşları önlemek değil; ortak geleceğini korumak zorundadır.

Yeni Dünya Düzeni İçin Yeni Bir Ahlaki Anlayış Gerekiyor

Uluslararası sistem yalnızca kurumlarla değil, değerlerle de ayakta kalır. Eğer insanlık, başka toplumların acılarını kendi acısı olarak görmüyorsa; eğer bir yerde yaşanan zulüm başka yerlerde yalnızca siyasi hesaplarla değerlendiriliyorsa, gerçek anlamda küresel barıştan söz etmek mümkün değildir.Yeni küresel düzenin temelinde insan merkezli bir anlayış bulunmalıdır. Çünkü güvenlik artık sadece sınırların korunması değildir. Gerçek güvenlik;

• İnsanların yaşam hakkının korunması,
• Ekonomik adaletin sağlanması,
• Çevrenin korunması,
• Bilgi ve teknolojinin insanlığın yararına kullanılmasıdır.

Türkiye'nin Küresel Barış Vizyonundaki Rolü

Türkiye, tarihî birikimi, jeopolitik konumu ve diplomatik kapasitesiyle yeni küresel düzen tartışmalarında önemli bir aktör olma potansiyeline sahiptir. Ancak geleceğin dünyasında etkili olabilmek için yalnızca coğrafi konum yeterli değildir.

Bilim üreten, teknoloji geliştiren, güçlü ekonomi oluşturan ve nitelikli insan yetiştiren ülkeler küresel sistemde daha fazla söz sahibi olacaktır. Bu nedenle barış diplomasisi kadar; eğitim, bilim, teknoloji ve ekonomik kalkınma da stratejik öneme sahiptir.

Dünya barışı için yeni bir küresel düzen mümkündür. Ancak bunun yolu, eski güç mücadelelerini sürdürmekten değil; daha adil, daha kapsayıcı ve daha hukuk merkezli bir sistem kurmaktan geçmektedir.

Bugün insanlığın önündeki en büyük sınav, teknolojik gelişmeler kadar ahlaki ve siyasi olgunluğa ulaşabilmektir. Çünkü savaşları sona erdirecek olan sadece silahların azalması değil; adaletin güçlenmesidir. Geleceğin dünyasında belirleyici olan soru şudur: Dünya, gücün hukuku belirlediği bir düzeni mi sürdürecek; yoksa hukukun gücü sınırlandırdığı daha adil bir medeniyet düzenine mi yönelecek?

İnsanlığın ortak geleceği, bu tercihe bağlıdır. Çünkü gerçek barış, sadece savaşların yokluğu değil; adaletin de varlığıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

Dünya tarihinin en önemli sorularından biri şudur: İnsanlık, savaşların ve güç mücadelelerinin belirlediği bir gelecek mi yaşayacak; yoksa adaletin, iş birliğinin ve ortak aklın egemen olduğu yeni bir küresel düzen mi kuracaktır?

Bugün karşı karşıya olduğumuz küresel krizler, aslında insanlığın ortak bir kader taşıdığını açık biçimde göstermektedir. Savaşlar, iklim değişikliği, salgın hastalıklar, ekonomik eşitsizlikler, enerji krizleri ve teknolojik tehditler artık hiçbir ülkenin tek başına çözebileceği sorunlar değildir.

Bu nedenle 21. yüzyılın en büyük ihtiyacı, rekabetin değil iş birliğinin; güç siyasetinin değil hukuk temelli anlayışın; ayrışmanın değil ortak sorumluluğun öne çıktığı yeni bir dünya vizyonudur.

Uluslararası hukukun güçlendirilmesi ve Birleşmiş Milletler sisteminin reforme edilmesi, bu yeni vizyonun temel taşlarından biridir. Çünkü hukukun olmadığı yerde güç mücadeleleri, adaletin olmadığı yerde ise kalıcı barış mümkün değildir. Ancak unutulmamalıdır ki, hiçbir uluslararası kurum tek başına barışı sağlayamaz. Kurumları güçlü kılan, onların arkasındaki siyasi irade ve ahlaki anlayıştır. Devletler yalnızca kendi çıkarlarını değil, insanlığın ortak geleceğini de düşünmek zorundadır.

Geleceğin dünyasında gerçek güç; sadece askerî kapasiteyle, ekonomik büyüklükle veya teknolojik üstünlükle ölçülmeyecektir. Asıl güç, insanlığın ortak sorunlarına çözüm üretebilme, adil sistemler kurabilme ve barışı koruyabilme kapasitesi olacaktır.

Birleşmiş Milletler'in daha demokratik, daha kapsayıcı ve daha etkili bir yapıya kavuşması; uluslararası hukukun bütün devletler için eşit uygulanması ve savaş suçlarının cezasız kalmaması, küresel barışın temel şartlarıdır. Ancak bunun yanında insanlığın zihinsel dönüşüme de ihtiyacı vardır. Çünkü savaşlar sadece silahlarla değil; önyargılarla, ayrımcılıkla, adaletsizliklerle ve tahakküm anlayışıyla da beslenmektedir.

Yeni küresel düzenin temel ilkesi şu olmalıdır: "Hiçbir devlet hukukun üstünde değildir, hiçbir insan değersiz değildir ve hiçbir toplumun acısı görmezden gelinemez."

Dünya barışı, yalnızca diplomatların masalarında değil; toplumların eğitim anlayışında, bilimsel üretiminde, ekonomik modellerinde ve insanlık tasavvurunda şekillenecektir. Bu nedenle geleceğin barış düzeni için üç temel sütuna ihtiyaç vardır:

• Birincisi; güçlü ve adil uluslararası hukuk: Devletlerin büyüklüğüne göre değil, hukukun evrensel ilkelerine göre işleyen bir sistem kurulmalıdır.
• İkincisi; etkin ve kapsayıcı küresel kurumlar: Birleşmiş Milletler başta olmak üzere uluslararası kuruluşlar, günümüz dünyasının gerçeklerine uygun şekilde yeniden yapılandırılmalıdır.
• Üçüncüsü; ortak insanlık bilinci: Dünya, farklılıkların çatışma nedeni değil; zenginlik kaynağı olduğu anlayışına ulaşmalıdır.

Sonuç olarak, yeni bir küresel düzen sadece siyasi bir proje değildir. Bu aynı zamanda insanlığın ahlaki bir tercihidir.

Yaşadığımız çağ, bize iki seçenek sunmaktadır: Ya güç mücadelelerinin, savaşların ve adaletsizliklerin devam ettiği parçalanmış bir dünya düzenini sürdüreceğiz; ya da hukuk, bilim, eğitim ve dayanışma temelinde daha adil bir gelecek inşa edeceğiz.

Tarih boyunca medeniyetleri yükselten temel değerler; bilgi, adalet ve insan onuruna verilen önem olmuştur. Dünya barışının geleceği de aynı ilkeye bağlıdır: İnsanlık, ortak aklını ve vicdanını kullanabildiği ölçüde gerçek bir barış düzenine ulaşabilecektir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

Dizinin Önceki Yazıları

• Yeni Bir Yazı Dizisine Başlarken: İnsanlığın En Büyük İmtihanı - Savaş, Barış ve Geleceğin İnşası
• İnsanlık Tarihi, Savaşlar ve Barışın Zor Yolculuğu. Bölüm-I
• Müslüman Coğrafyası Neden Kan ve Gözyaşı İçinde? Bölüm-II
• İslam Dünyası Nasıl Ayağa Kalkabilir? Bölüm-III