Fakat durup biraz düşündüğümüzde, belki de sormamız gereken soru başkadır: Gerçekten geçen zaman mı, yoksa bizim ömrümüz mü?

İşte mesele tam da burada başlıyor.  Felsefenin, edebiyatın, psikolojinin ve nörobilimin farklı pencerelerinden baktığımızda aynı hakikatin farklı yüzleriyle karşılaşıyoruz: Zaman kendi ritminde akıp gider; eksilen ise insanın ömür sermayesidir.

Zaman, sonsuz bir nehir gibidir. Ne yorulur, ne yaşlanır, ne de geriye döner. Biz ise o nehrin içinde yol alan, her saniyede hayatından bir parçayı geride bırakan yolcularız. 

Belki de insanın en büyük yanılgılarından biri, kendi tükenişini zamanın geçişiyle karıştırmasıdır.

Zaman Geçmiyor, Ömür Eksiliyor

Edebiyatımız ve tasavvuf düşüncemiz, insanın geçiciliğini ve zamanın karşısındaki çaresizliğini yüzyıllardır anlatır.

Necip Fazıl Kısakürek’in zaman ve ömür üzerine kurduğu şiirsel dünya, bu hakikati son derece çarpıcı biçimde hatırlatır. Çünkü insan zamanı tüketmez; zamanın değişmeyen akışı içerisinde kendi ömrünü tüketir.

Bir yol kenarında duran tabela düşünün. Tabela yerindedir. Ona göre hareket eden yol değil, yanından geçen araçtır.

İnsan ile zaman arasındaki ilişki de biraz böyledir. Zaman kendi mecrasında ilerlerken biz onun içinde doğar, büyür, yaşlanır ve sonunda yolculuğumuzu tamamlarız.

Nehir kurumaz; fakat nehirde sürüklenen yaprak aşınır. Zaman yaşlanmaz; insan yaşlanır.

İşte hayatın en büyük muhasebelerinden biri de budur.

Neden Yaşlandıkça Zaman Daha Hızlı Geçiyor?

Çocukken bir gün bazen bir hafta kadar uzun gelir. Bir yaz tatili bitmek bilmez. Bir bayram sabahının heyecanı günlerce sürer. Fakat yaş ilerledikçe zamanın adeta hızlandığını hissederiz. Aylar birbirini kovalar, yıllar göz açıp kapayıncaya kadar geride kalır. Peki neden? Psikoloji ve nörobilim bu soruya önemli açıklamalar getiriyor.

Bunlardan biri Oran Teorisi ile açıklanan zaman algısıdır.

Beş yaşındaki bir çocuk için bir yıl, o güne kadar yaşadığı hayatın yaklaşık yüzde 20'sine karşılık gelir. Dolayısıyla bir yıl onun zihninde çok büyük bir zaman dilimidir. Ancak elli yaşındaki bir insan için bir yıl, geride bıraktığı hayatın yaklaşık yüzde 2'sidir.

Takvimdeki bir yıl aynıdır.  Saat yine yirmi dört saattir. Gün yine yirmi dört saatlik gündür. Değişen zaman değil, zamanın insan zihnindeki karşılığıdır.

Demek ki yaşlandıkça hızlanan zaman değil; bizim zaman karşısındaki algımızdır.

Beynimiz Zamanı Nasıl Ölçüyor?

Burada nörobilim devreye giriyor. Prof. Adrian Bejan'ın ortaya koyduğu fizyolojik teoriye göre, yaş ilerledikçe beynin görsel bilgileri işleme biçimi değişiyor. Çocukluk döneminde sinir ağları daha taze ve bilgi işleme süreçleri daha hızlıdır.

Çocuk zihni çevresindeki dünyayı büyük bir merakla tarar. İlk kez görülen bir sokak... İlk kez binilen bisiklet... İlk deniz... İlk okul günü... İlk arkadaş... İlk başarı... İlk hayal kırıklığı... İlk aşk...

Hayatın ilkleri çoğaldıkça beynimiz daha fazla ayrıntı kaydeder. Bu nedenle çocukluk, zihnimizde adeta genişletilmiş bir zaman dilimi gibi yer eder. Yaş ilerledikçe ise hayatın önemli bir bölümü rutine dönüşür. Ev, iş, alışkanlıklar, aynı yollar, benzer insanlar, benzer günler...

Beyin artık her günü ayrı ayrı kaydetmek yerine birbirine benzeyen günleri bir tür “özet dosya” hâlinde saklamaya başlar. 

Sonuç? Geriye dönüp baktığımızda yıllar çok daha kısa görünür. Yenilik Azaldıkça Zaman Kısalıyor.  Burada karşımıza bir başka önemli kavram çıkıyor: Dopamin.

Dopamin; yenilik, merak, dikkat ve ödül mekanizmalarıyla yakından ilişkilidir. Çocukluk döneminde dünya başlı başına bir keşif alanıdır. Her gün yeni bir şey öğrenilir, yeni bir yer görülür, yeni bir insanla tanışılır.

Beyin yeniliğe güçlü tepki verir. Fakat yaş ilerledikçe hayatın önemli bir bölümü otomatik pilota bağlanır. Aynı ev. Aynı iş. Aynı yol. Aynı alışkanlıklar. Aynı konuşmalar. Aynı günler... Beyin için yenilik azaldıkça, ayrıntılı kayıt da azalır. Ve insan geriye dönüp baktığında şöyle der: “Yıllar nasıl da geçti!” Aslında yıllar bir anda geçmemiştir. Biz onları yeterince ayrıntılı hatırlayamayacak kadar birbirine benzeyen günlerle doldurmuşuzdur.

Hafıza da Zamanı Yeniden Yazıyor

İnsanın zamanı algılayışında hafızanın rolü de son derece önemlidir. Beyin, yaşanan her şeyi aynı ağırlıkta saklamaz. Duygusal değeri yüksek, yeni ve kimliğimizi şekillendiren olaylar hafızada daha güçlü izler bırakır. Özellikle 10-25 yaş arasındaki dönem, insan hayatında önemli bir “anımsama tümseği” olarak değerlendirilir.

İlk aşklar, okul yılları, mezuniyetler, arkadaşlıklar, mesleğe ilk adım, hayaller, başarısızlıklar ve büyük kararlar... Bu yıllar, hafızamızda adeta kalın klasörler hâlinde saklanır. Buna karşılık yetişkinlikte birbirine benzeyen beş yıl, hafızamızda bazen tek bir dosya kadar yer kaplayabilir. İşte bu nedenle geçmişe baktığımızda bazı dönemleri uzun, bazı dönemleri ise son derece kısa hissederiz. Zamanın uzunluğu ile hatıranın yoğunluğu aynı şey değildir.

İçimizde Çalışan Bir Başka Saat Daha Var

İnsan yalnızca kolundaki saatle zamanı ölçmez. Vücudumuzun içinde de çalışan bir “biyolojik saat” vardır. Kalp atışımız, solunumumuz, metabolizmamız ve vücudumuzdaki diğer ritmik süreçler zaman algımızın oluşmasında rol oynar.

Çocukluk döneminde metabolik faaliyetler daha hızlıdır. İçsel ritim daha farklı işler. Yaş ilerledikçe metabolizma, kalp ritmi ve bazı fizyolojik süreçler doğal olarak yavaşlar. Böylece dış dünyanın zamanı ile iç dünyamızın zamanı arasındaki ilişki de değişir. Saatin akrep ve yelkovanı ise bundan habersizdir. Onlar görevini yapmaya devam eder.

Tik tak... Tik tak...

Her vuruşta bizden bir şey eksilir.

Müslüm Gürses'in “Seneler”inde Saklı Soru

Bu mesele yalnızca felsefenin, psikolojinin veya nörobilimin konusu değildir. Toplumların ortak hafızasında da zaman ve ömür üzerine derin bir hesaplaşma vardır.

Müslüm Gürses'in “Seneler” şarkısı da bu bakımdan sıradan bir şarkının ötesine geçer. Şarkının taşıdığı duygu, insanın takvimlerle yaptığı çaresiz hesaplaşmayı hatırlatır. Seneler geçmektedir. Fakat aslında eksilen takvim değildir. Eksilen insandır. Takvim yaprağı çöpe atılır; fakat onun üzerinde yaşanan hayat geri getirilemez. Saatin akrebi yeniden aynı noktaya gelebilir. Takvim yeniden aynı ayı gösterebilir. Fakat insan aynı yaşa bir daha dönemez. İşte ömrün en ağır tarafı da budur.

Zamanı Yavaşlatabilir miyiz?

Peki bütün bunların karşısında insan ne yapmalı? Zamanı durduramayız. Dünü geri getiremeyiz. Saatin akışını değiştiremeyiz. Fakat zamanı yaşama biçimimizi değiştirebiliriz. Bunun ilk yolu rutini kırmaktır. Yeni bir şey öğrenmek... Yeni bir kitap okumak... Yeni bir yere gitmek... Yeni insanlarla tanışmak... Yeni bir dil öğrenmek... Farklı bir yoldan yürümek... Yeni bir hobi edinmek... Hayata yeniden merakla bakmak...

Bunların her biri beynin “otomatik pilotunu” devre dışı bırakabilir. İkinci yol ise farkındalıktır. Yani anda kalabilmek. Bir insan yemek yerken sadece yemek yemeli. Bir dostuyla konuşurken gerçekten onu dinlemeli. Bir çocuğun gözlerine bakarken telefonuna değil, çocuğa bakmalı. Bir ağacın gölgesinde otururken zihnini yarının telaşına göndermemeli. Çünkü hayat, geçmiş ile gelecek arasında tüketilen bir düşünce değildir. Hayat, tam olarak yaşadığımız andır.

Ömür Sermayesi: Harcanan En Büyük Servet

İnsan hayat boyunca para kazanmak için büyük çaba harcar. Ev alır. Araba alır. İş kurar. Kariyer yapar. Biriktirir. Yatırım yapar. Fakat çoğu zaman bütün bu sermayelerin üzerinde duran en büyük sermayeyi unutur: Ömür sermayesi.

Para kaybedilebilir ve yeniden kazanılabilir. Bir ev satılabilir, yeniden alınabilir. Bir iş kaybedilebilir, başka bir iş bulunabilir. Fakat bir saniye kaybedildiğinde onun geri dönüşü yoktur. İşte bu nedenle insanın gerçek zenginliği sahip olduklarının toplamından önce, hayatından geriye kalan anlamlı zamanın niteliğidir.

Belki de asıl muhasebemizi banka hesaplarımızdan önce ömür hesabımız üzerinden yapmalıyız. Bugün kaç saat yaşadık? Kaç saat sadece vakit geçirdik? Kaç saat gerçekten bir şey hissettik? Kaç saat bir insanın hayatına dokunduk? Kaç saat öğrendik? Kaç saat ürettik? Kaç saat sevdik? Kaç saat şükrettik? Ve en önemlisi: Kaç saatimizi gerçekten kendimiz olarak yaşadık?

Son Söz: Zaman Değil, Biz Geçiyoruz

İnsan zamanın geçtiğinden şikâyet ederken belki de hayatın en büyük gerçeğini gözden kaçırıyor.

Zaman geçmiyor. Biz geçiyoruz.
Zaman yaşlanmıyor. Biz yaşlanıyoruz.
Zaman tükenmiyor. Bizim ömrümüz tükeniyor.
Saat bozulmuyor. Bizim zamanımız azalıyor.

Bu yüzden “Zaman ne kadar hızlı geçiyor!” cümlesini her kurduğumuzda belki de kendimize başka bir soru sormalıyız: Ben bu geçen zamanda ne yaptım?”  Çünkü hayatın hesabı takvim yapraklarıyla değil, o yaprakların üzerine yazdığımız anlamlarla tutulur. İnsanın elindeki en kıymetli sermaye, sahip olduğu mal, mülk veya makam değildir. Ömrüdür. Ve ömür, harcandıkça eksilen; fakat doğru yaşandıkça anlam kazanan tek sermayedir.

Öyleyse zamanı durdurmaya çalışmak yerine, ömrümüzü anlamlı kılmaya çalışalım. Rutinin içinde kaybolmak yerine yeni şeyler öğrenelim. Hayatı ertelemek yerine yaşayalım. Sevdiklerimize sevgimizi bugün söyleyelim. Bir dostun kapısını bugün çalalım. Bir gönlü bugün alalım. Bir iyiliği bugün yapalım. Çünkü yarın, çoğu zaman sandığımız kadar bize ait değildir. Ve saat hâlâ çalışıyor:

Tik tak... Tik tak...

Her ses, bize zamanı değil; ömrümüzü hatırlatıyor.

Sonuç ve Değerlendirme

Zaman insanın dışında, kendi ritminde akan evrensel bir gerçekliktir. Değişen zamanın kendisi değil, insanın onu algılama biçimidir. Yaş ilerledikçe zamanın hızlandığı hissi; yeni deneyimlerin azalması, hafızanın benzer olayları sıkıştırması, dikkat ve bilgi işleme süreçlerindeki değişimler ve biyolojik ritimlerle birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle mesele zamanı yavaşlatmak değil, zamanın içindeki hayatı yoğunlaştırmaktır.

Yeni deneyimler edinmek, rutinleri kırmak, anda kalmak, merak etmek, öğrenmek, üretmek ve insanlarla anlamlı bağlar kurmak; hayatın hafızamızdaki izlerini çoğaltır.

Sonuçta insan zamanı değil, kendi ömrünü tüketmektedir. Öyleyse geriye dönüp “Yıllar ne çabuk geçti!” demek yerine, bugün kendimize şu soruyu soralım: “Geçen yılların içinde nasıl bir insan oldum?”

Belki de gerçek zaman muhasebesi budur.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”