İnsan, hatırladığı kadar insandır! Toplumlar da…

Bir milletin hafızası; yalnızca tarih kitaplarında yazılı tarihlerden, savaşlardan, zaferlerden ve kaybedilen topraklardan ibaret değildir. Hafıza; bir annenin çocuğuna anlattığı hikâyedir. Bir dedenin gençliğinden taşıdığı hatıradır. Bir türkünün arkasındaki acıdır. Bir mahallenin geçmişidir. Bir mezar taşındaki isimdir. Bir bayram sabahının kokusudur. Bir öğretmenin yıllar önce söylediği ve ömür boyu unutulmayan bir cümledir.

Bunların hepsi bizi biz yapan görünmez bağlardır.

Bugün “Türk toplumunun toplumsal hafızası yüzde 80’lere düştü” şeklinde bir iddia tartışılıyor.

Önce hakkını teslim edelim: Bu oranı bilimsel olarak kanıtlanmış, ölçülmüş bir gerçeklik gibi kabul etmek mümkün değildir. Toplumsal hafıza bir termometre gibi ölçülüp “yüzde 80” denilebilecek bir olgu değildir. Ama… Bir sözün matematiksel olarak doğru olmaması, işaret ettiği toplumsal tehlikenin gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Asıl mesele de burada başlıyor. Belki hafızamız yüzde 80 oranında azalmadı. Fakat hatırlama biçimimiz dramatik biçimde değişti ve bu değişim, üzerinde düşünmemiz gereken kadar ciddi.

Hafızayı Telefona Teslim Ettik

Eskiden insan bilmediğini öğrenir, öğrendiğini zihninde taşırdı. Telefon numaraları ezberlenirdi. Şiirler ezberlenirdi. Adresler bilinirdi. Tarihî olaylar anlatılırdı. Aile büyüklerinin yaşadığı acılar ve sevinçler, bir kuşaktan diğerine sözlü olarak aktarılırdı.

Bugün ise başka bir çağdayız. Telefonlarımız her şeyi biliyor. Fotoğraflarımız orada. Telefon numaralarımız orada. Belgelerimiz orada. Mesajlarımız orada. Takvimimiz orada. Haritalarımız orada. Bilgilerimiz orada. Hatta bazen kim olduğumuzu bile bize sosyal medya hatırlatıyor.

İnsan artık bilgiyi zihninde tutmak yerine, bilginin nerede bulunduğunu bilmeyi yeterli görüyor. Bu, teknolojinin doğal sonucudur. Ancak burada ince bir çizgi vardır: Bilgiyi dışarıda saklamak başka, hafızayı dışarıya devretmek başkadır.

Birincisi teknolojik kolaylıktır. İkincisi zihinsel tembellik. Ve daha tehlikelisi, zamanla düşünme biçiminin değişmesidir. Çünkü insan hatırlamadığı şeyi derinlemesine düşünmekte de zorlanır.

Unutmanın Hızlandığı Çağ

Bugünün dünyasında bilgi hiç olmadığı kadar çok. Ama dikkat hiç olmadığı kadar dağınık. Her gün yüzlerce haber görüyoruz. Binlerce görüntüyle karşılaşıyoruz. Sosyal medya bize sürekli yeni bir gündem dayatıyor. Sabah konuştuğumuz mesele öğleye doğru unutuluyor. Akşam yeni bir olay geliyor. Ertesi gün başka bir tartışma başlıyor. Bir hafta önce ülkenin gündemini sarsan olay, birkaç gün sonra hafızamızın karanlık bir köşesine çekiliyor.

İşte modern çağın paradoksu burada: Bilgi çoğaldıkça hatırlama azalabiliyor.

Çünkü insan zihni anlamlandırmadığı bilgiyi uzun süre taşıyamaz. Sürekli yeni görüntülerle beslenen zihin, sonunda hiçbir görüntüyü derinlemesine işleyemez. Bir başka ifadeyle;

• Çok şey görüyoruz ama az şey hatırlıyoruz.
• Çok şey biliyoruz ama daha azını anlıyoruz.
• Çok insanla iletişim kuruyoruz ama daha az insanı gerçekten tanıyoruz.
• Çok fotoğraf çekiyoruz ama daha az anı biriktiriyoruz.

Bu, yalnızca teknolojik bir dönüşüm değildir. Bu, aynı zamanda insanın kendi iç dünyasıyla ilişkisini değiştiren bir medeniyet meselesidir.

Z Kuşağının 80’lere Özlemi Ne Anlatıyor?

Tam burada son derece ilginç bir çelişkiyle karşılaşıyoruz. Toplumun geçmişi unuttuğundan söz ediyoruz. Fakat aynı toplum geçmişe büyük bir özlem duyuyor.

1980’ler… 1990’lar… Eski şarkılar… Eski diziler… Plaklar… Kasetler… Eski fotoğraflar… Sahaflar… Nostaljik eşyalar…

Bugünün gençleri, çoğu zaman hiç yaşamadıkları dönemlere ait kültürel unsurlara büyük ilgi gösteriyor. Peki neden?

Çünkü belki de özlenen şey 1980’ler veya 1990’lar değildir. Özlenen, o yıllarda var olduğuna inanılan insanlık hâlidir.

• Daha yavaş bir hayat…
• Daha güçlü komşuluk ilişkileri…
• Daha yüz yüze iletişim…
• Daha belirgin aidiyet duygusu…
• Daha uzun sohbetler…
• Daha az dijital gürültü…

Belki de bugünün genç insanı geçmişi değil, bugünde bulamadığı bazı duyguları geçmişte arıyor. Bu nedenle nostalji basit bir geçmiş özlemi değildir. Nostalji bazen bugünün eksiklerini bize gösteren bir aynadır.

Bir toplum geçmişine bu kadar ilgi gösteriyorsa, belki de bugünün dünyasında bazı şeylerin eksildiğini hissediyordur.

Hafıza Yalnızca Geçmiş Değildir

Toplumsal hafızayı sadece “geçmişi bilmek” olarak görmek büyük bir yanılgıdır.

Hafıza aynı zamanda kimliktir.

• Ben kimim?
• Biz kimiz?
• Nereden geldik?
• Neleri yaşadık?
• Neleri kaybettik?
• Neleri başardık?
• Hangi acılar bizi olgunlaştırdı?
• Hangi değerler bizi ayakta tuttu?

Bu soruların cevapları hafızamızdadır. Bir milletin hafızası zayıfladığında yalnızca geçmiş bilgisi azalmaz.

Kimlik Duygusu da Aşınmaya Başlar.

Kim olduğunu bilmeyen insan, kendisini başkalarının tanımlamasına daha açık hâle gelir. Kendi hikâyesini bilmeyen toplum ise kendi hikâyesini başkalarının anlatmasına mahkûm olabilir.

İşte tehlike tam da budur. Geçmişi kutsamak değil, geçmişten öğrenmek

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Toplumsal hafızayı korumak, geçmişte yaşamak değildir. Geçmişin her şeyini doğru kabul etmek de değildir. Geleneklerin tamamını sorgulamadan sürdürmek hiç değildir.

Toplumlar değişir. Değerler dönüşür. Teknoloji ilerler. Yaşam biçimleri farklılaşır. Yeni kuşakların dünyaya bakışı değişir. Bunların hepsi hayatın doğal akışıdır. Ancak değişmek ile unutmak aynı şey değildir.

Değişmek gelişmenin şartıdır; unutmak ise kimlik kaybının başlangıcı olabilir.

Bizim ihtiyacımız geçmişe dönmek değil, geçmişle bağımızı koparmadan geleceğe yürümektir.

Geleneklerin biçimi değişebilir. Ama içindeki değerler yaşatılabilir. Eskiden mektup vardı, bugün mesaj var. Eskiden mahalle kahvesi vardı, bugün farklı iletişim platformları var. Eskiden insanlar ansiklopedi karıştırıyordu, bugün yapay zekâya soruyor.

Araçlar değişebilir. Fakat insanın merhamete, adalete, vefaya, güvene, dostluğa ve aidiyete duyduğu ihtiyaç değişmez.

En Büyük Tehlike: Hatırlamayan İnsan

Bir toplum için asıl tehlike cehalet değildir. Çünkü cahil insan öğrenebilir. Asıl tehlike, öğrenmek istemeyen ve hatırlamak istemeyen insandır.

Çünkü hatırlamak sorumluluk getirir. Geçmişi hatırlayan insan hesap sorar. Neden olduğunu sorar. Nasıl olduğunu sorar. Bir daha olmaması için düşünür. Oysa unutmak kolaydır. Unutan insanın sorumluluğu azalır. Unutan toplumun hafızası sessizleşir. Ve hafıza sustuğunda, aynı hataların yeniden yapılması kolaylaşır. Bu nedenle toplumsal hafıza yalnızca kültürel bir mesele değildir. Aynı zamanda ahlaki bir meseledir. Çünkü hatırlamak, geçmişte yaşananlara karşı bir vefa borcudur.

Çocuklarımıza Ne Bırakacağız?

Bugün çocuklarımıza milyonlarca dijital görüntü bırakıyoruz. Ama acaba kaç hikâye bırakıyoruz? Binlerce fotoğraf bırakıyoruz. Ama kaç hatırayı anlatıyoruz? Telefonlarımızda yüzlerce kayıt var. Ama aile büyüklerimizin hayatını kaçımız gerçekten biliyoruz?

Bir çocuğun dedesinin hangi şartlarda büyüdüğünü bilmesi, bazen yüzlerce tarih kitabından daha değerlidir. Çünkü tarih kitaplarda bilgi verir. Hafıza ise o bilgiyi insana dönüştürür. Bu nedenle ailelerimize, okullarımıza, üniversitelerimize ve kültür kurumlarımıza büyük bir görev düşüyor. Gençlere sadece bilgi vermek yetmez. Onlara hikâyelerini de anlatmalıyız. Şehirlerin hafızasını korumalıyız. Sözlü tarih çalışmalarını artırmalıyız. Aile arşivlerini korumalıyız. Eski fotoğrafları, mektupları, günlükleri, hatıraları gelecek kuşaklara aktarmalıyız. Çünkü bir toplumun hafızası kendiliğinden korunmaz. Hafıza emek ister.

Sonuç ve Değerlendirme

Mesele, Türk toplumunun toplumsal hafızasının yüzde 80 oranında azalıp azalmadığı değildir. Böyle bir oran bilimsel bir gerçeklik olarak kabul edilemez. Ancak tartışmanın işaret ettiği tehlike gerçektir: Biz unutma hızımızı artırdık.

Dijital çağ bilgiyi çoğalttı; fakat dikkatimizi ve derin düşünme alışkanlığımızı zayıflattı. Artık asıl soru “Ne kadar biliyoruz?” değil, “Bildiklerimizden ne kadarını anlıyor ve geleceğe taşıyoruz?” sorusudur. Çünkü geçmiş, yalnızca geride bıraktığımız zaman değil; bugünümüzü anlamlandıran ve yarınımızı yönlendiren birikimdir. Kendi hikâyesini bilmeyen toplum, geleceğini başkalarının hikâyeleri üzerinden kurma riski taşır. Bu nedenle çocuklarımıza yalnızca bilgi değil; tarih bilinci, kültürel aidiyet, sorgulama ve sorumluluk duygusu bırakmalıyız. Ve unutmayalım! Geçmişini unutan toplum, geleceğini başkasına yazdırır.

Saygılarımla.

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”