Peki, bizi bu entelektüel ve duygusal krize sürükleyen katmanlar nelerdir? Aynayı kendimize tutarak bu derin uçurumu yakından inceleyelim;

·        Modern sistemin üzerimizde kurduğu en büyük baskı: Her bireyi her konuda acilen bir "kanaat (opinion)” belirtmeye zorlamasıdır. Dijital mahallelerin duvarları arasında, derinlemesine okuma yapmadan, araştırmadan, meselelerin tarihsel ve yapısal kökenlerine inmeden fikir beyan etmek bir norm haline gelmiştir.

·        Hazır Şablonların Esareti: Algoritmaların önümüze koyduğu hazır paketleri, ideolojik gettolarımızın sloganlarını alıp kendi özgün fikrimizmiş gibi hararetle savunuyoruz.

·        Merakın ve Sorgulamanın Sonu: Oysa kanaat, düşüncenin en büyük düşmanıdır. Bir konu hakkında kesin ve sarsılmaz bir hükme vardığınız an, o konuya dair merakınız biter; aramayı, sormayı ve şüphe etmeyi bırakırsınız. Zihin, o konforlu ve tehlikeli entelektüel tembelliğe teslim olur.

Griptonik dijital ekosistem, nüansları ve hayatın gri alanlarını yok sayarak bizleri sürekli keskin bir kutuplaşmaya zorluyor: Ya buradasın ya karşı tarafta; ya bütünüyle dostsun ya da mutlak düşman.

Televizyon ekranlarındaki yüksek sesli tartışma programlarından X (Twitter) platformunun anlık gündemlerine kadar şahit olduğumuz her şey asla bir "iletişim" değildir; bu sadece bir gürültü ekonomisidir. Herkesin en yüksek sesle kendi dogmalarını haykırdığı bu ekosistemde amaç bir hakikati açıklamak ya da anlamak değil, yalnızca kendi safını güçlendirmektir. Bağıran ama hiçbir şey anlatamayan bu ekranlar, entelektüel derinliği bütünüyle iğdiş etmektedir.

Bu gürültünün ve hızın içinde sadece düşünmeyi değil, en acısı, sahici anlamda hissetmeyi de kaybediyoruz. Spinoza, felsefesinde yaşama gücünü (potentia) çevremizle kurduğumuz etkileşimler ve bu etkileşimlerden ürettiğimiz yapıcı duygularla; sevinç, keder, coşkularla açıklar. Oysa bugün dijital akış, duygularımızın kimyasını kökten bozmaktadır.

Ekranı kaydırırken maruz kaldığımız o "3 saniyelik felaketler" çağımızın en büyük trajedisidir. Bir saniye önce dünyanın bir ucundaki savaş trajedisine,  çocuğun çığlığına kahrolurken; sadece üç saniye sonra ekranı bir farklı kanala geçirip bir dans videosunda eğlenebiliyoruz.

Duyguların bu şekilde metalaşması, insanı derin bir hissizliğe ve duyarsızlaşmaya sürükler. Duygularımız artık içeriden gelen, sol yanımızda-kalbimizde- demlenen sahici hisler değil; sistemin o an tüketmemiz için önümüze koyduğu yapay uyarıcılardır. Bu durum, modern insanı ne yazık ki yalnızca "hissettiğini sanan bir robota" dönüştürmektedir.

Bu entelektüel ve duygusal kuşatmadan çıkışın reçetesi, aslında modern dünyaya karşı asil bir direnişte saklıdır: Yavaşlamak ve "Bilmiyorum" diyebilmek.

Gürültü korosundan çekilmek, her hastag’e destek vermek ya da her siyasi-sanatsal polemikte apar topar bir taraf seçmek zorunda değiliz. Bu bir geri çekilme ya da yenilgi değil; aksine, zihinsel bağımsızlığı ve entelektüel haysiyeti koruma hamlesidir.

Bir konuda, "Bu hususta yeterli bilgim yok, o yüzden bir fikrim de yok" diyebilmek, kanaat toplumunun kutsadığı o sahte entelektüelliği yerle bir edecek en büyük güçtür. Çünkü gerçek ve nitelikli düşünce, tam olarak bu sessizlikte, bu yapıcı boşlukta filizlenir.

Sistem; zihnimizi hazır fikirlerle, kalbimizi ise hızla tüketilen yapay duygularla doldurmak üzere tasarlanmıştır. Bu dijital köleliğe karşı koyabileceğimiz en radikal eylem; ekranı kapatma iradesini göstermek, her konuda konuşma zorunluluğunu elinin tersiyle itmek, durmak, gerçekten hissetmek ve şu cümleyi kurabilme cesaretini göstermektir: "Ben bu konuyu henüz bir şey bilmiyorum, müsaade edin önce bir düşüneyim!"

Sonuç ve Değerlendirme

Modern insanın dijital çağda karşı karşıya kaldığı bu entelektüel ve duygusal kriz, yalnızca bireysel bir yabancılaşma problemi değil; toplumun bütünüyle düşünce üretemez hale gelmesine yol açan yapısal bir tehdittir. Ulus Baker’in işaret ettiği "kanaat toplumu", insanı araştırmanın zahmetinden kurtararak ona sahte bir entelektüel tatmin sunarken; Spinoza’nın duygu felsefesi üzerinden okuduğumuz algoritmik akışlar ise insan kalbini derin bir hissizliğe mahkûm etmektedir.

Sonuç olarak; dijital platformların sunduğu sahte özgürlük illüzyonundan kurtulmanın yolu, gürültü ekonomisinin bizi zorladığı "saf tutma" mecburiyetini reddetmekten geçer. Gerçek bilgi ve sahici duygu, hızın yavaşladığı, ekranların kapandığı ve zihnin kendi sessizliğine çekildiği uğrakta başlar. "Bilmiyorum" diyebilmek, cehaletin itirafı değil; aksine dijital dayatmalara karşı entelektüel haysiyeti ve zihinsel bağımsızlığı yeniden kazanmanın ilk ve en radikal adımıdır. Yani özgürlük…

Saygılarımla,
Prof. Dr. Ayhan ERDEM-Köşe Yazarı                                                         
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr 
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”