ANKARA - GA Dijital Haber Portalı Haber Merkezi / Sağlık Haberleri (ÖZEL HABER) - Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü’nün Türkiye özelinde yayımladığı ülke notu, kronik hastalıkların yalnızca sağlık alanında değil, çalışma hayatı, üretkenlik, kamu harcamaları ve ekonomik büyüme üzerinde de ciddi sonuçlar doğurduğunu ortaya koydu. 

Kronik hastalıklar Türkiye için büyüyen bir halk sağlığı sorunu

OECD’ye göre bulaşıcı olmayan hastalıklar; genellikle yavaş gelişen, uzun süre devam eden ve zaman içinde ilerleyen sağlık sorunları olarak tanımlanıyor. Kalp-damar hastalıkları, kanserler, kronik solunum yolu hastalıkları ve diyabet bu başlık altında değerlendiriliyor. OECD analizinde bu dört hastalık grubunun, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamındaki erken ölüm oranlarını azaltma hedefiyle de doğrudan ilişkili olduğu belirtildi.

Türkiye açısından dikkat çeken temel bulgu ise risk faktörleri tablosunda ortaya çıktı. OECD verilerine göre 2022 yılında Türkiye’nin genel risk faktörü profili OECD ortalamasına göre daha olumsuz bir görünüm sergiledi. Özellikle günlük sigara içme oranı ve günlük sebze tüketmeme göstergeleri Türkiye için öne çıkan iki kritik başlık oldu. Türkiye’de nüfusun yüzde 28,3’ünün günlük sigara içtiği, OECD ortalamasının ise yüzde 15,1 olduğu belirtildi. Günlük sebze tüketmeyenlerin oranı Türkiye’de yüzde 58,8 iken OECD ortalaması yüzde 34,5 olarak kaydedildi.

2010’dan bu yana risk faktörleri hastalık yükünü artırdı

OECD’nin SPHeP-NCD modeliyle yaptığı analize göre, Türkiye’de risk faktörlerinde 2010-2022 döneminde yaşanan değişim, bulaşıcı olmayan hastalık vakalarının artmasına yol açtı. OECD hesaplamasına göre mevcut eğilimler, 2010’daki risk düzeyleri korunmuş olsaydı ortaya çıkacak tabloya kıyasla 2026-2050 döneminde yılda ortalama 141 bin 133 daha fazla yeni bulaşıcı olmayan hastalık vakası anlamına geliyor.

Bu veri, kronik hastalıklarla mücadelenin yalnızca tedavi kapasitesini artırma meselesi olmadığını; sigara, obezite, hava kirliliği, sağlıksız beslenme, fiziksel hareketsizlik ve zararlı alkol kullanımı gibi risk faktörlerinin azaltılmasının da merkezi öneme sahip olduğunu gösteriyor.

Önlem alınmazsa 2050’ye kadar hastalık yükü hızla artacak

OECD analizinde, Türkiye’de risk faktörleri, nüfus büyüklüğü ve hayatta kalma oranları mevcut düzeylerde sabit kalsa dahi 2050 yılına kadar bulaşıcı olmayan hastalık yükünün belirgin biçimde artacağı bildirildi.

Rapora göre Türkiye’de 2050 yılına kadar:

• Bulaşıcı olmayan hastalık vakalarının sayısında yüzde 54 artış,
• En az iki kronik hastalıkla aynı anda yaşayan kişi sayısında yüzde 120 artış,
• Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik kişi başı sağlık harcamasında yüzde 94 artış bekleniyor.

Bu tablo, Türkiye’de yaşlanan nüfus, yaşam tarzı riskleri ve kronik hastalık yönetiminin önümüzdeki çeyrek yüzyılda sağlık politikalarının ana gündemlerinden biri olacağını gösteriyor.

Erken ölümlerin yüzde 39’u dört temel kronik hastalıkla ilişkili

OECD’ye göre Türkiye’de 75 yaşından önce gerçekleşen erken ölümlerin yüzde 39’u analiz kapsamındaki dört bulaşıcı olmayan hastalık grubuna atfediliyor. Bu oranın yüzde 15’i kanserlerden, yüzde 17’si kardiyovasküler hastalıklardan, yüzde 3’ü diyabetten, yüzde 4’ü ise KOAH’tan kaynaklanıyor. Erkeklerde bulaşıcı olmayan hastalıklara bağlı erken ölüm oranı 100 binde 172 iken kadınlarda bu oran 100 binde 87 olarak hesaplandı.

Bu bulgu, kronik hastalıkların Türkiye’de yalnızca ileri yaş grubunun değil, üretken çağ nüfusunun sağlığı açısından da kritik bir başlık olduğunu ortaya koyuyor.

Dört kronik hastalık ortadan kalksa sağlık harcaması yüzde 33 azalabilir

OECD analizinde bulaşıcı olmayan hastalıkların sağlık harcamaları ve iş gücü üretkenliği üzerindeki etkisi de hesaplandı. Çalışmaya göre, OECD modelinde ele alınan dört hastalık grubunun ortadan kalkması durumunda Türkiye’de 2026-2050 döneminde toplam sağlık harcamaları ortalama yüzde 33 daha düşük olabilir.

Aynı senaryoda iş gücü daha sağlıklı ve üretken hale gelirken, devamsızlık ve işte verimsizlik kayıplarının azalmasıyla ekonomiye 1 milyon tam zamanlı eşdeğer istihdam katkısı sağlanabileceği belirtildi.

OECD’ye göre bu sağlık kazanımları makroekonomik düzeyde de güçlü bir karşılık buluyor. Erken ölümlerin azalması ve üretkenliğin artması, 2026-2050 döneminde yıllık GSYH’de ortalama yüzde 4,8’lik artış potansiyeli anlamına geliyor.

Türkiye için en kritik üç risk faktörü: Obezite, hava kirliliği ve sigara

OECD, Türkiye’nin altı temel risk faktöründe OECD ve AB ülkelerinin en iyi performans gösteren yüzde 25’lik grubu seviyesine yaklaşması halinde ortaya çıkacak kazanımları da hesapladı. Bu risk faktörleri hava kirliliği, zararlı alkol kullanımı, obezite, fiziksel aktivite yetersizliği, sigara ve sağlıksız beslenme olarak sıralandı.

Buna göre Türkiye, 2026’dan itibaren bu altı risk faktöründe en iyi çeyrek düzeyine ulaşırsa 2026-2050 döneminde mevcut projeksiyonlara kıyasla:

• Yılda ortalama 569 bin 371 daha az yeni bulaşıcı olmayan hastalık vakası görülebilir,
• Yıllık erken ölüm oranı yüzde 16,2 azalabilir,
• Toplam yıllık sağlık harcaması yüzde 10 düşebilir,
• İş gücü 498 bin 977 tam zamanlı eşdeğer kazanabilir,
• Yıllık GSYH yüzde 2,3 daha yüksek gerçekleşebilir.

OECD’ye göre Türkiye’de önlenebilir yeni vaka yükünün azaltılmasında en güçlü tek başlık obezite. Obezite tek başına tüm önlenebilir yeni vaka etkisinin yüzde 53’ünü oluşturuyor. Obezite ve hava kirliliği birlikte ele alındığında potansiyel etkinin yüzde 79’una, obezite, hava kirliliği ve sigara birlikte ele alındığında ise yüzde 91’ine ulaşılabiliyor.

Ekonomik faydanın yüzde 94’ü üç başlıktan geliyor

OECD’nin Türkiye tablosuna göre GSYH üzerindeki potansiyel kazanımda da öncelikler değişmiyor. Obezite, hava kirliliği ve sigarayla birlikte mücadele, GSYH üzerindeki toplam potansiyel etkinin yüzde 94’ünü oluşturuyor. Sağlık harcamalarını azaltma etkisinde ise aynı üç risk faktörü toplam etkinin yüzde 93’ünü karşılıyor.

Bu sonuç, Türkiye’de kronik hastalıklarla mücadelede politika önceliklerinin çok geniş bir alana yayılmadan, öncelikle üç ana eksende yoğunlaştırılabileceğini gösteriyor: sağlıklı beslenme ve obeziteyle mücadele, hava kalitesinin iyileştirilmesi ve tütün kullanımının azaltılması.

OECD: Koruyucu sağlık, tedaviden daha büyük ekonomik fayda sağlıyor

OECD çalışmasında dikkat çeken bir diğer vurgu, koruyucu sağlık politikalarının tedavi odaklı iyileştirmelere kıyasla daha geniş ekonomik fayda üretmesi oldu. Rapora göre, risk faktörlerini azaltmak hastalık ortaya çıkmadan önce müdahale anlamına gelirken, hastalık geliştikten sonra erken ve etkili tedavi komplikasyonları ve ölümleri önlemek için kritik önem taşıyor.

Ancak OECD modeline göre Türkiye’de obeziteyi azaltmanın GSYH üzerindeki etkisi, kardiyovasküler hastalıklarda hayatta kalma oranlarını artırmanın etkisinden sekiz kattan fazla. Ayrıca kardiyovasküler hastalıklarda hayatta kalma oranlarının en iyi çeyrek düzeyine çıkarılması erken ölümleri yüzde 6,2 azaltabilirken, kanser sağkalımındaki iyileşme yüzde 2,2’lik azalma sağlayabiliyor. Buna karşılık obezite prevalansının en iyi çeyrek düzeyine düşürülmesi erken ölümleri yüzde 8,4 azaltma potansiyeline sahip.

Sağlık politikası aynı zamanda ekonomi politikası

OECD’nin Türkiye ülke notu, kronik hastalıklarla mücadelenin yalnızca Sağlık Bakanlığı ölçeğinde ele alınacak bir konu olmadığını; çalışma hayatı, çevre politikası, şehir planlaması, gıda sistemi, eğitim, yerel yönetimler ve kamu maliyesiyle doğrudan ilişkili olduğunu gösteriyor.

Türkiye için öne çıkan temel mesaj açık: Obezite, hava kirliliği ve sigara kullanımını azaltmaya yönelik güçlü ve ölçülebilir politikalar, yalnızca daha sağlıklı bir toplum hedefi için değil, sağlık harcamalarının kontrol altına alınması, iş gücü verimliliğinin artırılması ve ekonomik büyümenin desteklenmesi açısından da stratejik önem taşıyor.

Toplumsal güvenlik açısından ek fayda

OECD, zararlı alkol kullanımı ve sağlıksız beslenme gibi risk faktörleriyle mücadelenin sağlık dışı toplumsal faydalar da sağlayabileceğini belirtti. Türkiye’de alkol tüketiminin en iyi çeyrek ülke düzeyine çekilmesi halinde cinayet oranlarında yüzde 2,5, karayolu trafik kazalarında ise yüzde 1,5 azalma sağlanabileceği ifade edildi.

Sonuç: Türkiye için önleyici sağlıkta yeni dönem ihtiyacı

OECD’nin Türkiye analizine göre kronik hastalıklarla mücadelede başarı, yalnızca hastanelerde verilen tedavi hizmetlerinin niteliğine bağlı değil. Daha sağlıklı beslenme, fiziksel aktivitenin artırılması, tütün kullanımının azaltılması, hava kalitesinin iyileştirilmesi ve risk faktörlerinin sistematik biçimde düşürülmesi, Türkiye’nin sağlık ve ekonomi politikalarında ortak öncelik haline gelmek zorunda.

Rapor, Türkiye’nin önleyici sağlık politikalarını güçlendirmesi halinde 2026-2050 döneminde her yıl yüz binlerce yeni hastalık vakasını önleyebileceğini, sağlık harcamalarını azaltabileceğini, iş gücü kapasitesini artırabileceğini ve milli gelir düzeyine anlamlı katkı sağlayabileceğini ortaya koyuyor.

Editör Notu:
GA Dijital Haber Portalı Haber Merkezi tarafından hazırlanan bu özel dosyada, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü’nün 15 Nisan 2026 tarihinde yayımladığı The Health and Economic Benefits of Tackling Non-Communicable Diseases: Türkiye başlıklı Türkiye ülke notunda yer alan veriler esas alınmıştır. Okuyucular, haberde kullanılan OECD Türkiye verilerine ve ilgili ülke notuna bağlantı üzerinden doğrudan ulaşabilir.

Haber Kaynağı: OECD, The Health and Economic Benefits of Tackling Non-Communicable Diseases: Türkiye, Country Note, 15 April 2026.