Deneyin ilk safhası, adeta bir tiyatro sahnesini andırır ancak sonuçları trajiktir. Aralarında psikologların, bir pediatristin ve hatta bir ev hanımının da bulunduğu sekiz "sağlıklı" birey, farklı eyaletlerdeki kliniklere giderler. Tek beyanları vardır: "Güm" sesi gibi belirsiz sesler duydukları... Bu tekil ve yapay semptom dışında, geri kalan tüm yaşam hikayelerini ve davranışlarını olduğu gibi, yani tamamen "normal" bir şekilde sergilerler. Sonuç? Klinik personeli bu sekiz kişiyi de derhal hastaneye yatırır. İçlerinden birine "remisyonda şizofreni- Sanrı ve halüsinasyon gibi aktif psikotik belirtilerin minimum düzeye indiği veya ortadan kalktığı, hastanın daha dengeli bir yaşam sürdüğü iyileşme dönemidir." teşhisi konulurken, diğerleri de benzeri ağır tanılar konur.

Asıl ibretlik süreç ise hastane koridorlarında başlar. Sahte hastalar, içeri girer girmez ses duyma numarasına son verip tamamen doğal davranmaya başlasalar da, sergiledikleri her rasyonel hareket- not tutmaları bile- personelin gözünde "hastalığın bir parçası" olarak kaydedilir. Ortalama 19 gün süren bu tutsaklık, ancak antipsikotik ilaçları alma şartıyla son bulur. Sistemin içine bir kez "hasta" etiketiyle girdiğinizde, artık gerçekliğinizin hiçbir hükmü kalmamıştır.

Deneyin ikinci perdesi ise mesleki kibrin nasıl bir yanılgıya dönüşebileceğini gösterir. Rosenhan’ın bulguları infial yaratınca, bir klinik "Biz o sahte hastaları asla kaçırmayız" diyerek meydan okur. Rosenhan kabul eder: "Önümüzdeki üç ay içinde size sahte hastalar göndereceğim." Süre sonunda klinik yönetimi gururla açıklar: "Gelen 193 hastadan 41’inin sahte olduğunu tespit ettik!"

Oysa acı gerçek şudur: Rosenhan o klinikteki hiç kimseye sahte hasta göndermemiştir.

Bu deneyin bizlere gösterdiği en mühim hakikat, psikiyatrik tanının ne denli sübjektif zeminlere dayanabildiğidir. İnsanı "etiketler" üzerinden okumaya başladığımızda, karşımızdaki bireyin özgünlüğünü ve sağlığını göremez hale geliriz. Rosenhan, kurumların içindeki "dehümanizasyon" yani insanlıktan çıkarma tehlikesine işaret ederken, aslında bilimin soğuk ve yargılayıcı yüzüne ayna tutmuştur.

Unutulmamalıdır ki; teşhis, tedaviye giden yolda bir araç olmalıdır; insanı ruhsal bir hapishaneye mahkûm eden bir son değil. Rosenhan Deneyi, üzerinden yarım asır geçse de, tıbbın ve psikolojinin "insan" odaklı kalması gerektiğine dair en sert ihtarlardan biri olmaya devam etmektedir.

Sonuç ve Değerlendirme

Rosenhan Deneyi, yalnızca psikiyatri disiplinine yönelik bir eleştiri değil, aynı zamanda insanı anlama çabasının ne denli hassas ve sorumluluk gerektiren bir alan olduğunu ortaya koyan güçlü bir uyarıdır. Deneyin en çarpıcı sonucu, tanı süreçlerinin nesnellik iddiasına rağmen ciddi ölçüde bağlamsal, yoruma açık ve kimi zaman önyargılara dayalı olabildiğini göstermesidir. Bir bireyin “hasta” olarak etiketlenmesi, yalnızca klinik bir karar değil; aynı zamanda o kişinin kimliğini, sosyal ilişkilerini ve öznel gerçekliğini yeniden şekillendiren güçlü bir müdahaledir.

Bu bağlamda Rosenhan’ın çalışması, psikiyatrik değerlendirmenin yalnızca semptomlara değil, bireyin bütüncül varoluşuna odaklanması gerektiğini vurgular. Aksi takdirde, teşhis koyma süreci iyileştirici olmaktan çıkarak bireyi sistem içinde edilgenleştiren ve insani özelliklerinden uzaklaştıran bir mekanizmaya dönüşebilir. Deneyin ikinci aşaması ise uzmanlık otoritesinin dahi beklenti ve önyargılarla nasıl kolayca yanıltılabileceğini açıkça gözler önüne sermektedir.

Sonuç olarak, bu çalışma günümüz ruh sağlığı uygulamalarına hâlâ ışık tutmaktadır. Psikiyatri ve psikoloji alanlarının, etik duyarlılığı yüksek, eleştirel düşünceye açık ve insan onurunu merkeze alan bir yaklaşımı benimsemesi elzemdir. Tanı koymak bir son değil, bireyin yaşam kalitesini artırmaya yönelik bir araç olarak kalmalıdır. Rosenhan Deneyi, bilimsel ilerlemenin ancak insanı merkeze alan bir anlayışla anlamlı olabileceğini hatırlatan zamandan ve mekândan bağımsız bir ders niteliğindedir.

Saygılarımla,
Prof. Dr. Ayhan ERDEM- Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr